Xác định vi phạm pháp luật đất đai phải đủ yếu tố cấu thành, tránh suy diễn

Trước thực tiễn đó, Cục Quản lý đất đai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã có Văn bản số 2459/QLĐ-KSQL-SDĐĐ ngày 12/10/2025 trả lời phản ánh người dân.

Theo Cục Quản lý đất đai, cần nhận thức đúng rằng Điều 139 Luật Đất đai 2024 không phải là điều luật liệt kê các hành vi vi phạm, mà là quy định mang tính nguyên tắc. Đây là cơ sở để xử lý các trường hợp sử dụng đất có vi phạm pháp luật đất đai, đặc biệt là các trường hợp vi phạm xảy ra trước thời điểm luật có hiệu lực.

Theo đó, Điều luật này xác định hai nhóm hành vi vi phạm: Vi phạm trong quản lý đất đai (đối với cơ quan, người có thẩm quyền); Vi phạm trong sử dụng đất (đối với người sử dụng đất). Các hành vi vi phạm cụ thể được quy định rải rác tại nhiều điều của Luật Đất đai 2024, cũng như tại các nghị định của Chính phủ, trong đó có Nghị định 123/2024/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai.

Cục Quản lý đất đai nhấn mạnh, pháp luật đất đai không quy định tiêu chí chung áp dụng cho tất cả các hành vi vi phạm. Mỗi hành vi vi phạm đều có tiêu chí và yếu tố cấu thành riêng, được quy định cụ thể trong từng điều khoản của Luật Đất đai và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa, tránh việc suy đoán hoặc áp dụng tùy tiện, nhất là ở cấp cơ sở, nơi trực tiếp xử lý các vấn đề phát sinh liên quan đến quyền, lợi ích hợp pháp của người dân.

Đối với hành vi sử dụng đất không đúng mục đích, việc xác định phải căn cứ vào mục đích sử dụng đất hợp pháp tại thời điểm xem xét, thể hiện trên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyết định giao đất, cho thuê đất hoặc các giấy tờ hợp pháp theo quy định. Chỉ khi có căn cứ rõ ràng về mục đích sử dụng đất được Nhà nước công nhận mới đủ điều kiện kết luận hành vi vi phạm.

Trường hợp thửa đất chưa được cấp Giấy chứng nhận, chưa có quyết định giao đất, cho thuê đất hoặc giấy tờ hợp pháp, thì không đủ căn cứ pháp lý để xác định hành vi sử dụng đất sai mục đích, dù thực tế có phát sinh công trình trên đất.

Đối với hành vi lấn đất, chiếm đất, việc xác định phải dựa trên hồ sơ địa chính và tình trạng quản lý đất đai. Chỉ khi thửa đất được xác định rõ thuộc quỹ đất do Nhà nước quản lý, có cơ quan được giao quản lý hợp pháp, mới đủ cơ sở kết luận hành vi chiếm đất.

Riêng hành vi hủy hoại đất, pháp luật yêu cầu phải đồng thời có hai yếu tố: có tác động vật lý vào đất và gây hậu quả làm biến dạng địa hình, suy giảm chất lượng đất hoặc làm giảm khả năng sử dụng đất theo mục đích đã được xác định. Trường hợp không làm thay đổi bản chất sử dụng đất thì không đủ căn cứ xác định là hủy hoại đất.

Cục Quản lý đất đai cũng làm rõ mối quan hệ chặt chẽ giữa Điều 138 và Điều 139. Theo đó, đối với các trường hợp sử dụng đất không có giấy tờ, cơ quan có thẩm quyền phải xác định rõ có hay không hành vi vi phạm pháp luật đất đai. Nếu không có vi phạm thì thực hiện cấp Giấy chứng nhận theo Điều 138, nếu có vi phạm thì xử lý theo Điều 139.

Đồng tình với quan điểm trên của Cục Quản lý đất đai, Luật sư Nguyễn Thanh Biên (Đoàn Luật sư TP.HCM) cho rằng, việc xác định vi phạm phải căn cứ vào các tiêu chí, yếu tố cấu thành cụ thể của từng hành vi, không suy diễn hoặc áp dụng máy móc.

Theo quy định của Luật Xử lý vi phạm hành chính và Luật Đất đai, trường hợp không đủ căn cứ pháp lý cụ thể thì không được kết luận là hành vi vi phạm pháp luật đất đai. Trình tự, thủ tục và thẩm quyền xác định vi phạm phải được thực hiện đúng quy định, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất.

Việc làm rõ tiêu chí xác định hành vi vi phạm pháp luật đất đai theo Điều 139 Luật Đất đai 2024 có ý nghĩa quan trọng trong việc thống nhất cách hiểu, cách áp dụng pháp luật. Điều này góp phần tháo gỡ khó khăn cho chính quyền cơ sở, hạn chế khiếu nại, khiếu kiện và bảo đảm kỷ cương pháp luật trong lĩnh vực đất đai.

Đây cũng là cơ sở để Luật Đất đai 2024 được triển khai đúng tinh thần thượng tôn pháp luật, hài hòa giữa yêu cầu quản lý nhà nước và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân.