Viện Paster TP.HCM: Dấu ấn danh nhân và hành trình tiếp bước

Từ một phòng thí nghiệm nhỏ

Viện Pasteur TP. Hồ Chí Minh, tiền thân là Viện Pasteur Sài Gòn, được thành lập theo quyết định của Toàn quyền Đông Dương ngày 20/3/1891 và chính thức đi vào hoạt động từ ngày 1/4/1891. Đây là Viện Pasteur đầu tiên được thành lập ngoài nước Pháp, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử y học nhiệt đới và y tế dự phòng tại Đông Nam Á.

Ít ai biết rằng trước khi có trụ sở riêng trên đường Pasteur ngày nay, hoạt động nghiên cứu ban đầu được đặt trong một phòng thí nghiệm nhỏ thuộc Bệnh viện Hải quân Sài Gòn. Về sau bệnh viện này mang tên Grall và hiện nay là Bệnh viện Nhi đồng 2.

Theo hồ sơ di tích của Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, chính từ phòng nghiên cứu đơn sơ ấy, bác sĩ Albert Calmette đã bắt đầu những công trình khoa học đầu tiên. Khi cơ sở không còn đáp ứng được nhu cầu nghiên cứu ngày càng mở rộng, ông đề xuất xây dựng một viện nghiên cứu riêng ở khu đất gần đó, mở đầu cho sự ra đời của Viện Pasteur Sài Gòn.

Calmette và Yersin trong phòng thí nghiệm tại Sài Gòn cuối thế kỷ XIX (Ảnh tư liệu của Viện Pasteur Paris).

Bức ảnh hiếm hoi còn lưu lại cho thấy Albert Calmette và Alexandre Yersin đang làm việc giữa những dụng cụ thí nghiệm còn rất thô sơ. Đằng sau hai nhà khoa học là những cộng sự người Việt cùng tham gia vào công việc nghiên cứu. Đây là một trong những hình ảnh trực quan nhất về những ngày đầu hình thành nền vi sinh học và y học dự phòng tại Việt Nam.

Người trực tiếp xây dựng và tổ chức hoạt động của Viện là bác sĩ Albert Calmette, học trò xuất sắc của Louis Pasteur. Đồng hành cùng ông trong những năm đầu tiên tại Đông Dương là bác sĩ Alexandre Yersin.
Chỉ trong ba năm đầu tiên (1891–1893), Calmette đã triển khai nhiều công trình quan trọng như sản xuất vaccine đậu mùa, vaccine phòng bệnh dại, huyết thanh chống nọc độc rắn hổ mang và các nghiên cứu về bệnh lý nhiệt đới.

Với Alexandre Yersin, Việt Nam không chỉ là nơi nghiên cứu mà còn là quê hương thứ hai. Ông dành phần lớn cuộc đời mình trên mảnh đất này, để lại dấu ấn trong các lĩnh vực y tế dự phòng, thám hiểm, giáo dục, nông nghiệp và thú y…

Bước qua cánh cổng Viện Pasteur TP.HCM hôm nay, người xem vẫn có thể bắt gặp nhiều dấu tích kiến trúc Pháp nhiệt đới được bảo tồn gần như nguyên vẹn sau hơn một thế kỷ.

Những hành lang dài, cầu thang gỗ, các ô cửa cao và khoảng sân rợp bóng cây cổ thụ tạo nên một không gian vừa trang nghiêm vừa gần gũi.

Theo quyết định xếp hạng di tích của UBND TP.HCM, khu vực được bảo tồn của viện Pasteur gồm ba dãy nhà hình chữ U cùng khuôn viên phía trước, với tổng diện tích hơn 8.500 m². Đây là một trong những quần thể kiến trúc khoa học còn giữ được khá nguyên vẹn giữa trung tâm thành phố.

Ký ức của nhiều thế hệ thầy thuốc

Không chỉ tồn tại trong các công trình nghiên cứu, dấu ấn của Calmette và Yersin còn được các thế hệ y khoa tại Việt Nam gìn giữ.

Năm 1963, nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Albert Calmette (1863–1933) và Alexandre Yersin (1863–1943), giới y khoa Sài Gòn đã dựng một phù điêu tưởng niệm hai nhà khoa học tại khuôn viên Bệnh viện Grall.

Tấm phù điêu không chỉ là một công trình tưởng niệm mà còn cho thấy sự trân trọng của các thế hệ thầy thuốc Việt Nam đối với những người đã đặt nền móng cho ngành y học hiện đại.

Tháng 4/2026, Viện Pasteur TP.HCM hoàn thành tượng bác sĩ Alexandre Yersin, bổ sung thêm một dấu ấn mới trong không gian lưu niệm của Viện. Trước đó, khuôn viên Viện đã có tượng Louis Pasteur, Albert Calmette và bác sĩ Phạm Ngọc Thạch, còn phòng truyền thống lưu giữ chân dung các nhà khoa học tiên phong của hệ thống Pasteur.

Cùng thời gian này, Chi nhánh NXB Phụ nữ Việt Nam phát hành cuốn Alexandre Yersin – Những cuộc viễn du mở đường khoa học, một tài liệu tham khảo dành cho chương trình giáo dục địa phương. Cuốn sách góp phần giới thiệu đến học sinh hình ảnh một nhà khoa học gắn bó sâu sắc với Việt Nam và những bài học về tinh thần dấn thân, trách nhiệm nghề nghiệp.

Sự hiện diện của tượng Yersin như một sự nối dài của dòng ký ức kéo dài hơn một thế kỷ, từ phòng thí nghiệm nhỏ trong Bệnh viện Hải quân năm nào đến Viện Pasteur hiện đại ngày nay.

Tượng bác sĩ Alexandre Yersin trong phòng truyền thống Viện Pasteur TP.HCM.

Những bức ảnh hôm nay không chỉ ghi lại một công trình hơn 135 năm tuổi. Chúng còn lưu giữ ký ức về những con người đã góp phần đặt nền móng cho y học hiện đại Việt Nam.

Hơn một thế kỷ đã trôi qua, những hành lang cổ, những tán cây già và những con đường mang tên Pasteur, Calmette, Yersin vẫn hiện diện giữa lòng thành phố, âm thầm nhắc nhớ về một di sản khoa học vẫn đang được viết tiếp.