Vai trò kiến tạo của Tòa án trong quản trị xã hội

Việc Tòa án chủ động kiến nghị khởi tố đã góp phần xử lý hành vi vi phạm và cho thấy vai trò quan trọng của Tòa án trong việc kiến tạo trật tự xã hội, phòng ngừa rủi ro pháp lý và bảo vệ những nhóm dễ bị tổn thương.

Từ tranh chấp dân sự đến dấu hiệu tội phạm

Ngày 16/4, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP.HCM thực hiện lệnh bắt tạm giam Lê Văn Hoàng (SN 1969, ngụ TP.HCM) để điều tra về tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”.

Đáng chú ý, động thái tố tụng này được thực hiện sau khi cơ quan điều tra tiếp nhận kiến nghị khởi tố từ TAND TP Tân Uyên, tỉnh Bình Dương cũ (nay là TAND khu vực 17 - TP.HCM).

Theo hồ sơ vụ việc, khu đất rộng hơn 6.400m² tại phường Tân Khánh được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hợp pháp cho ông Trương Minh Ký từ năm 1999. Tuy nhiên, từ năm 2017, Lê Văn Hoàng cùng một số cá nhân đã chiếm dụng một phần diện tích đất để xây dựng trái phép.

Mặc dù trong quá trình giải quyết vụ án, Tòa án đã áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời nhằm ngăn chặn việc thay đổi hiện trạng nhưng tình trạng xây dựng vẫn tiếp tục diễn ra. Đến năm 2023, trên phần đất tranh chấp đã hình thành khu dân cư tự phát với 48 căn nhà và nhiều công trình xây dựng trái phép.

Điều đáng nói, những căn nhà này tiếp tục được chuyển nhượng cho nhiều người thông qua các giao dịch không bảo đảm về mặt pháp lý, với giá dao động từ khoảng 200 triệu đồng đến hơn 1 tỷ đồng mỗi căn.

Trong bản án sơ thẩm năm 2024, TAND TP. Tân Uyên (cũ) đã chấp nhận yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn, buộc tháo dỡ toàn bộ công trình và trả lại đất cho chủ sử dụng hợp pháp.

Đồng thời, qua quá trình xem xét hồ sơ và diễn biến vụ việc, Tòa án nhận thấy hành vi của Lê Văn Hoàng có dấu hiệu của các tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”, “Vi phạm các quy định về sử dụng đất đai”, từ đó có văn bản kiến nghị cơ quan điều tra xem xét xử lý theo luật định.

Tòa án không chỉ “gác cửa công lý”

Trong nhận thức truyền thống, Tòa án thường được nhìn nhận với vai trò giải quyết tranh chấp và đưa ra phán quyết cuối cùng. Tuy nhiên, thực tiễn tư pháp hiện nay cho thấy vai trò đó đang được mở rộng hơn.

Trong xu thế cải cách tư pháp hiện nay, Tòa án không chỉ dừng ở việc giải quyết các tranh chấp phát sinh mà còn hướng đến mục tiêu phát hiện nguy cơ, kiến nghị khắc phục bất cập và góp phần hoàn thiện cơ chế phòng ngừa sai phạm.

Từ quá trình xét xử, cùng với việc xem xét, giải quyết các yêu cầu khởi kiện, Tòa án có thể phát hiện những dấu hiệu bất thường, nhận diện nguy cơ xâm phạm lợi ích xã hội và kiến nghị xử lý nếu xuất hiện yếu tố hình sự.

Vụ việc nêu trên là một ví dụ điển hình. Nếu vụ việc chỉ dừng lại ở việc giải quyết tranh chấp quyền sử dụng đất, có thể những người mua nhà sẽ tiếp tục trở thành nạn nhân của các giao dịch thiếu minh bạch. Tuy nhiên, bằng việc chủ động kiến nghị khởi tố, Tòa án đã góp phần ngăn chặn nguy cơ phát sinh thêm hậu quả, đồng thời mở ra cơ chế xử lý toàn diện hơn đối với hành vi vi phạm.

Đây cũng là một biểu hiện của tư duy tư pháp hiện đại, xét xử không chỉ nhằm giải quyết hậu quả đã xảy ra mà còn hướng đến mục tiêu phòng ngừa, cảnh báo và bảo vệ trật tự xã hội.

Bảo vệ những người yếu thế bằng công lý

Theo cơ quan chức năng, phần lớn người mua các căn nhà nói trên là người lao động từ nhiều địa phương đến tỉnh Bình Dương cũ làm việc, điều kiện kinh tế còn hạn chế. Đối với họ, căn nhà có thể là thành quả của nhiều năm tích góp, thậm chí phải vay mượn để đổi lấy hy vọng về một nơi an cư.

Thế nhưng, khi các giao dịch không bảo đảm pháp lý bị phát hiện, nguy cơ mất trắng tài sản là hiện hữu. Do đó, ngoài đặt ra câu chuyện xử lý hành vi vi phạm, vụ việc còn gợi lên bài toán lớn hơn về trách nhiệm quản lý đất đai, quản lý trật tự xây dựng và bảo vệ người dân trước những rủi ro pháp lý.

Một khu dân cư tự phát với hàng chục căn nhà không thể hình thành trong thời gian ngắn. Điều đó đặt ra yêu cầu tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, phát hiện và xử lý ngay từ giai đoạn đầu, vai trò của chính quyền địa phương, cơ quan chức năng có thẩm quyền để tránh xảy ra những sai phạm để lại những hệ lụy rất lớn.

Công lý trong vụ việc này không chỉ dừng ở việc xử lý người vi phạm mà còn thể hiện ở nỗ lực hạn chế để những người lao động nghèo tiếp tục trở thành nạn nhân của các giao dịch thiếu minh bạch. Ở góc nhìn rộng hơn, công lý hôm nay không chỉ hiện diện trong những bản án được tuyên tại hội trường xét xử mà còn thể hiện ở khả năng ngăn chặn những nguy cơ phát sinh ngoài xã hội.

Khi Tòa án chủ động phát hiện dấu hiệu vi phạm, cảnh báo và kiến nghị xử lý sai phạm, vai trò của cơ quan tư pháp sẽ không chỉ dừng lại ở việc giải quyết tranh chấp. Giá trị lớn hơn của tư pháp nằm ở khả năng ngăn chặn những tranh chấp tương tự tái diễn. Đó cũng là ý nghĩa sâu xa của một nền tư pháp kiến tạo; giải quyết triệt để những gì đã xảy ra và hướng tới mục tiêu góp phần xây dựng một xã hội minh bạch, công bằng và an toàn hơn cho người dân.