Cuộc giải cứu thứ nhất

Ông Nguyễn Hữu Châu nhớ lại, từ những năm đầu 1950, vai trò của Luật sư Nguyễn Hữu Thọ đối với các phong trào miền Nam ngày càng quan trọng. Qua thời Ngô Đình Diệm, hồ sơ quản thúc của nhà cầm quyền đối với cha ông ngày một dày thêm.

Những ngày Luật sư Nguyễn Hữu Thọ bị nhà cầm quyền lưu đày tại Phú Yên và sau đó được cấp trên tổ chức giải cứu 3 lần vô cùng ly kỳ. Sau này ông Nguyễn Hữu Châu mới có dịp gặp trực tiếp nhân chứng, tiếp cận các cứ liệu để xâu chuỗi lại.

Theo đó, giữa năm 1960, theo chỉ thị của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trung ương Đảng chỉ đạo Xứ ủy Nam Bộ, Khu ủy khu V chỉ đạo Tỉnh ủy Phú Yên do ông Trần Suyền (Sáu Suyền) Bí thư Tỉnh ủy xây dựng kế hoạch giải thoát Luật sư Nguyễn Hữu Thọ có mật danh là “kế hoạch chị Nghĩa”.

Ông Sáu Suyền trao chỉ thị cho ông Bốn Minh phụ trách thị xã Tuy Hòa xây dựng kế hoạch cụ thể, cấp trên sẽ cử đặc công và quân báo đến hỗ trợ. Ông Bốn Minh chọn hai cán bộ mưu trí, bản lĩnh là Võ Thị Hồng Giác và Nguyễn Sự, tham gia trực tiếp giải cứu.

Bà Võ Thị Hồng Giác mang bức thư của Giáo sư Phan Huy Thông (bạn thân Luật sư Nguyễn Hữu Thọ gửi từ Trung ương vào) cử bà Thừa Hoàng mang thư. Bà Thừa Hoàng là cơ sở cách mạng nấu cơm cho Gara Motoin, nơi Luật sư Nguyễn Hữu Thọ thường đến ăn cơm nên biết. Bà Thừa Hoàng được dặn dò cẩn thận, đích thân mang bức mật thư tận tay Luật sư Nguyễn Hữu Thọ trong vùng quản thúc. Nhận được thư, Luật sư Thọ nhận ra bạn thân Phan Huy Thông thời đày ải ở Hải Phòng, hiểu rõ chủ trương của Trung ương và gật đầu kế hoạch giải cứu.

Ông Nguyễn Hữu Châu kể lại: “Kế hoạch là bà Thừa Hoàng đưa tiền cho người cháu tên Bản mua một chiếc xe đạp mang đến tận nơi cha tôi đang trị bệnh tại bệnh viện. Khoảng 18 giờ 30 phút ngày 10/9/1960 thì cha tôi nhận xe để chạy đến chùa Núi Sầm để được đón về Tỉnh ủy Phú Yên. Tuy nhiên, người giao xe đạp trên đường đến đưa cho cha tôi bị địch bắt. Chúng tra tấn, người này khai mua xe đưa người tên Thọ nhưng không biết Thọ là ai. Sau khi lục soát, địch tìm ra một người khác cũng tên Thọ trong vùng dẫn giải đến, chúng nhầm tưởng rằng người mua xe đưa cho người tên Thọ để chạy ra vùng giải phóng, chứ không phát hiện ra cha tôi là Luật sư Nguyễn Hữu Thọ. Kế hoạch giải cứu lần thứ nhất không thành nhưng “kế hoạch chị Nghĩa” không bị bại lộ.

Yêu cầu cách mạng miền Nam ngày càng cao, tình thế càng ngày cấp thiết, việc giải cứu Luật sư Nguyễn Hữu Thọ vẫn được Trung ương và Tỉnh ủy Phú Yên theo sát. Cuộc giải cứu lần thứ hai tiếp tục được tiến hành. Bối cảnh, ngày 20/12/1960, Mặt trận giải phóng miền Nam Việt Nam được thành lập tại chiến khu Dương Minh Châu (Tây Ninh). Trung ương chỉ thị cho Tỉnh ủy Phú Yên, bằng mọi giá phải đưa được “chị Nghĩa” (Luật sư Nguyễn Hữu Thọ) về căn cứ.

Sau đó, kế hoạch táo bạo được duyệt, phương án dùng lực lượng quân sự tập kích vào chi khu Củng Sơn nơi Luật sư Nguyễn Hữu Thọ bị quản thúc, rồi chiếm lấy tình hình đưa ra ngoài.

Thực hiện kế hoạch, đêm 18/6/1961, lực lượng ta tấn công, giết chết nhiều tên địch. Một tổ đặc công bí mật đến nơi ở của “Đoàn hòa bình” để “cướp” Luật sư Nguyễn Hữu Thọ chớp nhoáng. Tuy nhiên, điều bất ngờ đã xảy ra, khi đến thì chiều hôm đó Luật sư Nguyễn Hữu Thọ được đưa về Tuy Hòa để gặp gia đình ra thăm nuôi nên việc giải cứu lần hai bất thành.

Giải thoát về căn cứ kháng chiến

Cuộc giải thoát lần ba đối với Luật sư Nguyễn Hữu Thọ diễn ra ly kỳ mà sau này ông Nguyễn Hữu Châu đã viết thành sách.

Ông Nguyễn Hữu Châu đã đích thân tìm tới những đồng chí trực tiếp tham gia giải cứu như: cụ Phan Văn Diệt, cụ Đàm Thị Lý (cư ngụ ở Phú Yên) nghe kể lại và thu thập tư liệu.

Theo đó, thực hiện chỉ đạo của Trung ương và Khu 5, Tỉnh ủy Phú Yên quyết tâm giải thoát bằng được Luật sư Nguyễn Hữu Thọ. Sau lần giải thoát thứ hai không thành, điều may mắn là “đích” nhắm đến là Luật sư Nguyễn Hữu Thọ vẫn không bị địch nhận ra.

Tại đây, Luật sư vẫn được nhà cầm quyền cho mở văn phòng hành nghề luật giới hạn tại Tòa án tỉnh Phú Yên nên có đi lại hạn chế, mặc dù luôn có mật vụ theo.

Theo kế hoạch, Bí thư Tỉnh ủy Sáu Suyền chỉ đạo cho một cán bộ đặc công rà soát thì tìm một người tên là Ba Suối để đóng giả khách hàng tìm đến văn phòng Luật sư Nguyễn Hữu Thọ đưa theo tờ giấy đích thân Bí Thư tỉnh ủy Sáu Suyền vạch kế hoạch giải cứu. Phương án đi theo đường tỉnh lộ 7, tới khu lăng mộ bà Dũ Ký người Hoa, tại đây sẽ có người đón. Đọc xong, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ gật đầu.

Tỉnh ủy Phú Yên về triển khai bố trí lực lượng đón đường giải cứu ngay khu mộ bà Dũ Ký. Luật sư Nguyễn Hữu Thọ chuẩn bị xe đạp, đúng ngày giờ đã hẹn, Luật sư vờ đạp xe đi dạo thong thả trong vùng rồi lướt qua các bót canh giữ mà không bị nghi ngờ.

Luật sư Nguyễn Hữu Thhọ chạy thẳng qua núi Chóp Chài, hướng đến khu mộ bà Dũ Ký. Lực lượng bố trí theo dõi bắt được tín hiệu nháy đèn xe, liền lao ra hộ tống, chôn xe đạp, thay quần áo cho Luật sư, men theo đường rừng chạy thoát.

Ngày hôm sau, bọn địch nháo nhào tìm kiếm nhưng Luật sư Nguyễn Hữu Thọ đã được giải cứu thành công. Ngày 25/11/1961, Bộ trưởng Bộ nội vụ Việt Nam Cộng Hòa gửi báo cáo mật số 07171-BNV/CT-19M về cho Ngô Đình Diệm báo cáo về việc Luật sư Nguyễn Hữu Thọ đã trốn thoát.

Ông Nguyễn Hữu Châu kể lại, sau khi thoát khỏi địch, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ về trú ở Tỉnh ủy Phú Yên một tháng, sau đó được các đồng chí hộ tống băng rừng về chiến khu Dương Minh Châu (Tây Ninh). Năm 1961, mẹ con ông Nguyễn Hữu Châu ở Sài Gòn không biết tin tức gì, sợ địch đã thủ tiêu cha ông nên đi ngóng tin tức khắp nơi. Đến tháng 4/1962, một người phụ nữ 50 tuổi tìm tới nhà riêng của mẹ con ông sinh sống, đưa tờ giấy gấp nhiều lần, rỉ tai chuẩn bị lên đường để gặp lại ông.

“Tôi là con trai nên được gia đình cử đi ròng rã nhiều tháng trời từ Sài Gòn, mãi tận tháng 7/1962 mới tới căn cứ bắc Tây Ninh và gặp cha. Trong căn nhà lá đơn sơ, cha con tôi ôm chầm nhau rồi ông thốt lên, gặp lại con cha mừng lắm. Cha tôi không mừng vì gặp lại con mà ông mừng vì tôi đi theo con đường mà ông đã chọn”, ông Nguyễn Hữu Châu xúc động chia sẻ.

Từ ngày 16/2 đến ngày 3/3/1962, Đại hội Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam lần thứ nhất được tiến hành. Luật sư Nguyễn Hữu Thọ được bầu làm Chủ tịch Ủy ban Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam. Cách mạng miền Nam sang một trang mới với sự góp mặt trực tiếp của Luật sư Nguyễn Hữu Thọ.

Bài cuối: Sự nghiệp cách mạng vẻ vang và sự lựa chọn lịch sử