'Lời của gió'- Cuộc đối thoại nội tâm của người đi qua biến động lịch sử

Lời của gió (NXB Hội Nhà văn - 2025) không ồn ào kỹ thuật, không chủ ý tạo những cú sốc ngôn từ. Tác phẩm đi vào lòng người bằng giọng điệu chân thành, trải nghiệm sống dày dặn và những suy tư lắng đọng về con người, ký ức và thời đại.

Ở tuổi ngoài bảy mươi, sau một hành trình dài đi qua chiến tranh, quân ngũ, báo chí và văn chương, Trần Thế Tuyển dường như không viết để phô diễn nghề viết nữa. Lời của gió giống như một cuộc đối thoại nội tâm của người từng đi qua nhiều biến động lịch sử, nay nhìn lại những tháng năm đã sống bằng ánh mắt từng trải, nhân hậu và nhiều chiêm nghiệm.

Điều đáng chú ý trước hết là cách tác giả lựa chọn hình tượng “gió” làm trục cảm xúc cho toàn bộ trường ca. Gió trong tác phẩm không chỉ là gió của thiên nhiên, mà còn là gió của ký ức, của thời gian, của những linh hồn người lính đã đi qua chiến tranh. Gió đi qua cánh rừng năm xưa, qua dòng sông đỏ lửa, qua mái nhà có người mẹ già ngồi đợi con, qua nghĩa trang liệt sĩ, qua những đô thị đang đổi thay từng ngày. Trong sự chuyển động vô hình ấy, gió trở thành chứng nhân của lịch sử và cũng là tiếng nói của lòng người.

Nét nổi bật của Lời của gió là chất liệu đời sống rất thật. Đọc trường ca, người đọc có cảm giác tác giả không “tưởng tượng chiến tranh” mà đang kể lại những điều từng sống, từng chứng kiến, từng day dứt. Điều này tạo cho tác phẩm một độ tin cậy cảm xúc đáng kể. Nhưng giá trị của trường ca không nằm ở việc tái hiện hiện thực chiến tranh đơn thuần, mà ở khả năng nâng những trải nghiệm cá nhân thành suy tư có ý nghĩa rộng hơn về thân phận con người.

Chiến tranh trong Lời của gió không hiện lên chủ yếu bằng tiếng súng hay những trận đánh lớn. Tác giả nghiêng về những mất mát âm thầm phía sau chiến tranh. Đó là nỗi cô đơn của người mẹ liệt sĩ, là sự ám ảnh của người lính sống sót, là khoảng trống kéo dài trong nhiều gia đình sau ngày hòa bình. Những chi tiết ấy không mới trong văn học Việt Nam, nhưng dưới ngòi bút Trần Thế Tuyển, chúng có độ lắng riêng bởi được nhìn từ chiều sâu trải nghiệm của một người trong cuộc.

Có những đoạn trường ca gần như không cần nhiều hình ảnh cầu kỳ nhưng vẫn gợi xúc động bởi sự chân thực. Một mái nhà nghèo, một ngọn khói chiều, một dòng sông lặng gió, một nấm mộ vô danh… tất cả được đặt trong không gian ký ức khiến người đọc cảm nhận rõ sự khốc liệt của chiến tranh không chỉ nằm ở cái chết, mà còn ở những mất mát kéo dài nhiều thế hệ.

Đặc biệt, hình tượng người mẹ trong Lời của gió mang nhiều ám ảnh. Đây cũng là mạch cảm xúc xuyên suốt trong nhiều sáng tác của Trần Thế Tuyển. Người mẹ hiện lên lặng lẽ, nhẫn nại, đau đáu chờ đợi. Không có những lời than khóc dữ dội, nhưng chính sự im lặng ấy lại tạo nên sức nặng tinh thần. Người mẹ trong trường ca không chỉ là một cá nhân cụ thể mà còn là biểu tượng của hàng triệu bà mẹ Việt Nam đi qua chiến tranh với những hy sinh không thể đo đếm.

Ở phương diện này, Lời của gió cho thấy tác giả không chỉ viết về chiến tranh như một ký ức lịch sử mà còn như một vết thương tinh thần kéo dài trong đời sống dân tộc. Và cũng từ đó, trường ca đặt ra câu hỏi cho hôm nay: con người cần sống thế nào để xứng đáng với những hy sinh của quá khứ?

Một điểm đáng chú ý khác là giọng điệu của tác phẩm. Nếu nhiều trường ca thường thiên về âm hưởng hùng tráng, thì Lời của gió lại chọn giọng điệu trầm lắng, suy tư. Chất sử thi trong tác phẩm không nằm ở sự khuếch đại mà ở chiều sâu nhân bản. Tác giả không cố dựng những tượng đài lớn lao mà đi tìm vẻ đẹp con người trong những điều bình dị nhất. Có lẽ chính điều này khiến trường ca gần với người đọc hôm nay hơn.

Là người nhiều năm làm báo, Trần Thế Tuyển có lối viết khá trực diện. Ngôn ngữ thơ của ông không quá cầu kỳ cách tân mà thiên về sự mộc mạc, giàu cảm xúc đời sống. Nhiều đoạn trong trường ca mang hơi thở của ký sự, hồi ức, nhưng vẫn giữ được nhịp điệu thi ca cần thiết. Chất báo chí giúp tác phẩm gần hiện thực hơn; còn chất thơ làm mềm những dữ kiện đời sống bằng cảm xúc và suy tưởng.

Dĩ nhiên, ở một vài đoạn, trường ca vẫn còn sự dàn trải nhất định. Có chỗ cảm xúc đi trước cấu trúc nghệ thuật nên ý thơ chưa thật cô đọng. Nhưng điều giữ người đọc ở lại với tác phẩm chính là sự chân thành. Trong bối cảnh không ít tác phẩm hôm nay nặng về kỹ thuật hoặc cố tạo hiệu ứng ngôn từ, thì sự chân thực trong Lời của gió lại trở thành giá trị đáng quý.

Đọc trường ca, người ta nhận ra một điều: sau tất cả những gì đã đi qua, điều nhà văn đau đáu nhất vẫn là con người. Người lính trong tác phẩm không chỉ biết chiến đấu mà còn biết yêu thương, biết nhớ quê nhà, nhớ mẹ, nhớ đồng đội và cả những điều bình dị của đời sống. Đó là một cái nhìn nhân văn, giúp chiến tranh trong tác phẩm không bị khô cứng bởi chất tư liệu mà luôn có hơi ấm tình người.

Không chỉ dừng ở hồi tưởng quá khứ, Lời của gió còn mang tinh thần đối thoại với hiện tại. Trong nhịp sống hiện đại nhiều biến động, khi con người dễ bị cuốn vào vòng xoáy thực dụng và lãng quên ký ức, trường ca như một lời nhắc nhở về lòng biết ơn và trách nhiệm công dân. Tác phẩm không lên lớp hay hô hào, mà chọn cách gợi suy ngẫm bằng những câu chuyện và hình ảnh giàu cảm xúc.

Ở góc độ thể loại, có thể xem Lời của gió là một nỗ lực đáng trân trọng trong việc tiếp nối mạch trường ca hậu chiến của văn học Việt Nam. Tác phẩm không chạy theo xu hướng cách tân cực đoan, cũng không cố tạo những cấu trúc phức tạp. Trần Thế Tuyển trung thành với lối viết giàu cảm xúc, giàu suy tư và lấy trải nghiệm đời sống làm điểm tựa chính. Điều đó giúp trường ca giữ được tính gần gũi và độ ngân vang cảm xúc.

Có thể nói, Lời của gió không phải là bản trường ca của những tuyên ngôn lớn lao. Đây là tiếng nói của ký ức và lòng người. Trong tiếng gió ấy có nước mắt của chiến tranh, có nụ cười của ngày hòa bình, có nỗi đau của những người ở lại và có cả niềm tin vào những giá trị nhân văn bền vững.

Văn học viết về chiến tranh hôm nay không còn chỉ nhằm tái hiện quá khứ, mà quan trọng hơn là giúp con người hiểu sâu hơn giá trị của hòa bình và nhân tính. Ở ý nghĩa ấy, Lời của gió của Trần Thế Tuyển là một tác phẩm có giá trị. Nó nhắc người đọc nhớ rằng phía sau những trang sử hào hùng là biết bao số phận, biết bao hy sinh lặng thầm của con người Việt Nam.

Đọc Lời của gió, người ta không chỉ nghe tiếng gió của thiên nhiên, mà còn nghe tiếng vọng của lịch sử và lương tri. Và trong một thời đại nhiều xô bồ, tiếng gió ấy vẫn cần được lắng nghe như một lời nhắc nhở về ký ức, lòng biết ơn và sự tử tế của con người.