Kiến nghị gỡ “nút thắt” pháp lý cho Hòa giải ở cơ sở

Đoàn khảo sát do bà Dương Minh Ánh, Ủy viên Thường trực làm Tổ trưởng. Tham dự buổi làm việc có đại diện lãnh đạo Đoàn ĐBQH TP.HCM, các ĐBQH chuyên trách thuộc Ủy ban Văn hóa và Xã hội.

Về phía cơ quan chức năng và địa phương có ông Nguyễn Văn Vũ - Phó Giám đốc Sở Tư pháp TP.HCM, lãnh đạo và Thẩm phán TAND khu vực 2, cùng đại diện Ủy ban MTTQ và Công an các phường trong phạm vi thẩm quyền TAND khu vực 2.

Báo cáo tại buổi làm việc, ông Nguyễn Ngọc Hiếu - Phó Chánh án TAND khu vực 2 cho biết, địa bàn đơn vị quản lý có tốc độ đô thị hóa nhanh, tập trung nhiều khu chế xuất, khu công nghệ cao với mật độ dân cư dày đặc. Do đó, các vụ việc tranh chấp đất đai, hôn nhân gia đình và dân sự ngày càng tăng mạnh và phức tạp.

Số liệu thống kê từ ngày 01/01/2023 đến ngày 12/6/2026, tổng số vụ án thụ lý 28.017 vụ việc, đã giải quyết 23.415 vụ việc. Tuy nhiên, từ năm 2014 đến nay, đơn vị chưa nhận được bất kỳ đơn yêu cầu công nhận kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án nào theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự.

Phân tích nguyên nhân của nghịch lý này, các đại biểu chỉ ra hai thực trạng. Đối với, vụ việc đơn giản, sau khi được hòa giải viên phân tích, các đương sự thường tự nguyện thực hiện ngay thỏa thuận nên không có nhu cầu nộp đơn xin Tòa án công nhận.

Với vụ việc phức tạp (như tranh chấp đất đai), mâu thuẫn thường gay gắt, liên quan tài sản lớn.

Tuy nhiên, biên bản hòa giải thành tại cơ sở còn quá sơ sài, thiếu các chứng cứ kỹ thuật quan trọng (bản vẽ hiện trạng, xác minh ranh đất, quy hoạch, nguồn gốc đất...) do tổ hòa giải cơ sở chưa đủ năng lực chuyên môn để thực hiện.

Bên cạnh đó, việc thiếu hệ thống dữ liệu quốc gia liên thông giữa Tổ hòa giải cơ sở và Tòa án khiến công tác tra cứu lịch sử giải quyết vụ việc hoàn toàn phải phụ thuộc vào hồ sơ giấy do đương sự tự cung cấp.

Đề xuất giải pháp đột phá từ thực tiễn, TAND khu vực 2 bày tỏ sự đồng thuận cao với các định hướng mới trong dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), đặc biệt là việc bổ sung hình thức hòa giải và bầu hòa giải viên trực tuyến. Đồng thời, đơn vị đã gửi đến Đoàn khảo sát một số kiến nghị.

Cụ thể, cần sửa đổi Luật theo hướng chuẩn hóa mẫu biên bản hòa giải thành, đảm bảo các điều kiện về nội dung và hình thức tương thích với Bộ luật Tố tụng Dân sự nhằm nâng cao tỷ lệ văn bản được Tòa án công nhận.

Về số hóa dữ liệu, cần sớm xây dựng phần mềm và hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về hòa giải ở cơ sở để liên thông, chia sẻ kết quả dữ liệu, phục vụ công tác tra cứu khi Tòa án nhận đơn.

Ngoài ra, ông Nguyễn Thành Vinh - Chánh án TAND khu vực 2 đề xuất, đối với các vụ việc hòa giải không thành, Tổ hòa giải cần lập biên bản ghi nhận diễn biến mâu thuẫn kèm tài liệu chứng cứ có xác nhận của các bên. Dự thảo Luật cần quy định coi đây là một nguồn chứng cứ tham khảo hợp pháp để Tòa án kế thừa, tránh việc phải xác minh lại từ đầu.

Bên cạnh đó, cần kiện toàn nguồn nhân lực thông qua các chương trình bồi dưỡng kỹ năng pháp lý chuyên sâu. TAND khu vực 2 sẵn sàng cử các Thẩm phán giàu kinh nghiệm tham gia làm báo cáo viên hướng dẫn thực tế.

Thay mặt Đoàn khảo sát, bà Dương Minh Ánh đánh giá cao những thông tin, số liệu thực tiễn và các kiến nghị chất lượng của TAND khu vực 2. Đây sẽ là nguồn dữ liệu quan trọng để Quốc hội nghiên cứu, hoàn thiện dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) trong thời gian tới, nhằm bảo đảm tính thực chất, hiệu quả, góp phần ổn định an ninh địa phương và giảm tải áp lực án cho ngành Tòa án.