Hết thời hiệu yêu cầu chia thừa kế thì di sản thuộc về ai?

Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền cho rằng, đây là một trong những câu hỏi gây tranh cãi nhiều nhất trong các vụ án thừa kế nhiều năm qua.

Rất nhiều gia đình nghĩ rằng: “Nhà tôi ở đó mấy chục năm rồi, cha tôi quản lý đất của ông bà, giờ cha mất thì con tiếp tục ở, hết thời hiệu chia thừa kế thì đất mặc nhiên thuộc về gia đình tôi”.

Nhưng hướng dẫn mới của VKSNDTC tại Công văn 1476/VKSTC-V9 ngày 23/3/2026 đã làm rõ một vấn đề cực kỳ quan trọng đó là không phải cứ đang giữ di sản là trở thành “người thừa kế đang quản lý di sản”.

Và chỉ khác nhau một chữ “người thừa kế” hay “người chiếm hữu” thôi, hậu quả pháp lý có thể mất luôn cả khối tài sản trị giá hàng chục tỷ đồng.

Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: Khi hết thời hiệu yêu cầu chia di sản, di sản thuộc về “người thừa kế đang quản lý di sản”. Nghe qua tưởng đơn giản, nhưng thực tế phát sinh vô số tình huống phức tạp.

Ví dụ: ông bà chết để lại nhà đất. Người con cả quản lý suốt 20 năm nhưng sau đó người con này chết. Hiện nay vợ và các con của người con cả tiếp tục quản lý căn nhà thêm 20 năm nữa. Vậy khi hết thời hiệu chia thừa kế, căn nhà có mặc nhiên thuộc về vợ con người con cả không?

Tại Công văn 1476/VKSTC-V9 ngày 23/3/2026 của VKSNDTC trả lời: Không. Đây là điểm pháp lý rất đáng chú ý.

Theo giải đáp của VKSNDTC, “người thừa kế đang quản lý di sản” phải là người trực tiếp thuộc hàng thừa kế của người chết hoặc là người thừa kế thế vị theo quy định pháp luật. Tức là họ phải có quyền thừa kế trực tiếp đối với người để lại di sản.

Còn trường hợp người con đã chết, nay vợ/chồng/con của người đó chỉ tiếp tục quản lý tài sản thì những người này không đương nhiên trở thành “người thừa kế đang quản lý di sản”.

Nói cách khác, pháp luật không cho phép “quyền quản lý di sản” tự động truyền tiếp qua hôn nhân hoặc huyết thống nếu người đang quản lý mới không phải là người có quyền thừa kế trực tiếp đối với người để lại di sản.

Đây là chỗ mà rất nhiều gia đình hiểu sai.

Trong thực tế, có vô số vụ việc mà con cháu nghĩ rằng: “Nhà này ba mẹ tôi quản lý trước khi mất, giờ tôi ở tiếp nên đương nhiên là của tôi”. Nhưng pháp luật thừa kế không vận hành theo kiểu “cha truyền con nối” đối với quyền quản lý di sản khi hết thời hiệu chia thừa kế. Nếu không phải người thừa kế trực tiếp, họ chỉ được xem là “người đang chiếm hữu di sản”. Và khi đã rơi sang chế định “chiếm hữu”, thì vấn đề pháp lý hoàn toàn khác.

Lúc này, muốn xác lập quyền sở hữu thì không còn áp dụng Điều 623 Bộ luật Dân sự nữa, mà phải quay sang Điều 236 Bộ luật Dân sự về xác lập quyền sở hữu theo thời hiệu chiếm hữu. Đây là hai cơ chế hoàn toàn khác nhau.

Điều 623 Bộ luật Dân sự là cơ chế ưu tiên cho người thừa kế đang quản lý di sản sau khi hết thời hiệu chia thừa kế.

Còn Điều 236 Bộ luật Dân sự là cơ chế xác lập quyền sở hữu theo thời hiệu đối với người chiếm hữu tài sản công khai, liên tục, ngay tình và không có tranh chấp trong thời gian luật định.

Nghĩa là nếu vợ/chồng/con của người đã chết muốn giữ được tài sản, họ phải chứng minh một loạt điều kiện rất khắt khe đòa chiếm hữu công khai, liên tục, ổn định, không bị phản đối, không có tranh chấp và đáp ứng điều kiện về thời hiệu.

Chỉ cần có một người đồng thừa kế từng phản đối, từng yêu cầu chia di sản, từng gửi đơn khiếu nại hoặc từng xảy ra tranh chấp, thì khả năng xác lập quyền sở hữu theo thời hiệu có thể sụp đổ hoàn toàn.

Ở góc nhìn luật sư, hướng dẫn này của VKSNDTC có ý nghĩa rất quan trọng vì nó chặn lại một thực trạng rất phổ biến: nhiều người cố tình “neo” tài sản thừa kế qua nhiều thế hệ để biến tài sản chung thành tài sản riêng bằng cách kéo dài thời gian quản lý.

Pháp luật hiện nay phân biệt rất rõ giữa người có quyền thừa kế thực sự; người đang quản lý di sản và người chỉ đang chiếm hữu tài sản.

Ba khái niệm này tưởng giống nhau nhưng hậu quả pháp lý hoàn toàn khác nhau. Một điểm rất đáng chú ý khác là Công văn 1476/VKSTC-V9 của VSKNDTC cũng gián tiếp cho thấy, hết thời hiệu chia thừa kế không có nghĩa tài sản tự động “về tay” người đang ở trong nhà.

Muốn xác lập được quyền sở hữu, phải chứng minh đúng tư cách pháp lý của mình. Nếu là người thừa kế trực tiếp quản lý di sản thì áp dụng Điều 623 Bộ luật Dân sự. Nếu chỉ là người tiếp tục chiếm hữu sau khi cha/mẹ chết thì phải chứng minh theo Điều 236 Bộ luật Dân sự.

Sai một tư cách pháp lý, mất luôn cả quyền hưởng di sản. Trong rất nhiều vụ án thừa kế hiện nay, người thua không phải vì không có công quản lý tài sản. Mà vì họ nhầm giữa “đang giữ tài sản” và “có quyền sở hữu tài sản”. Và đôi khi, khác nhau chỉ một khái niệm pháp lý… Nhưng đổi lại bằng cả một căn nhà.