Từ mỗi phiên tòa công khai, mỗi bản án khách quan, đúng pháp luật, hình ảnh về một nền tư pháp công bằng, liêm chính, vì Nhân dân ngày càng được khẳng định.

Công lý được thực thi từ những phiên tòa

Phiên tòa bắt đầu trong không khí trang nghiêm. Trên hàng ghế dự khán, người dân chăm chú theo dõi từng lời trình bày của Kiểm sát viên, luật sư, bị cáo và những người tham gia tố tụng.

Khi Chủ tọa tuyên án, điều được phân định không chỉ là đúng - sai của một vụ việc cụ thể, mà còn là sự khẳng định rằng mọi người đều bình đẳng trước pháp luật, công lý được bảo vệ và lẽ phải được tôn trọng.

Có lẽ, không nơi nào người dân cảm nhận rõ hơn tinh thần thượng tôn pháp luật bằng chính phòng xử án. Ở đó, mỗi quyết định của Hội đồng xét xử đều có thể tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của công dân; đồng thời phản ánh chất lượng hoạt động tư pháp và hiệu quả thực hiện chủ trương xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Đảng ta luôn xác định xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là nhiệm vụ trọng tâm trong tiến trình đổi mới đất nước. Nghị quyết số 27-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII đặt ra yêu cầu xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, công bằng, nghiêm minh, liêm chính, phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân.

Đó không chỉ là định hướng chiến lược mà còn là yêu cầu chính trị nhằm bảo vệ quyền con người, quyền công dân, giữ vững kỷ cương và củng cố niềm tin của xã hội đối với Đảng, Nhà nước. Thực hiện chủ trương đó, hệ thống Tòa án nhân dân không ngừng đổi mới hoạt động xét xử.

Chất lượng tranh tụng từng bước được nâng lên; nguyên tắc suy đoán vô tội, quyền bào chữa và các quyền tố tụng hợp pháp của những người tham gia tố tụng được chú trọng bảo đảm; việc công khai bản án, quyết định của Tòa án ngày càng được mở rộng.

Mỗi bản án vì thế không chỉ là kết quả của quá trình áp dụng pháp luật mà còn là thước đo trách nhiệm, bản lĩnh và đạo đức nghề nghiệp của người Thẩm phán.

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn đội ngũ cán bộ tư pháp phải “phụng công, thủ pháp, chí công vô tư”. Lời dạy của Người đến nay vẫn giữ nguyên giá trị. Bởi phía sau mỗi hồ sơ vụ án là số phận của con người; phía sau mỗi phán quyết là quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Vì vậy, sự công tâm, khách quan của người cầm cân nảy mực không chỉ là yêu cầu nghề nghiệp mà còn là trách nhiệm trước Nhân dân.

Phiên tòa "giả" - bài học thật

Nếu phòng xử án là nơi công lý được phán quyết thì công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật là một trong những cách để công lý đến gần hơn với đời sống.

Một trong những minh chứng sinh động là việc tổ chức các phiên tòa giả định tuyên truyền pháp luật về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) tại TP.HCM.

Từ ngày 17 đến 25/3/2026, Báo Công lý phối hợp với các đơn vị liên quan tổ chức 12 phiên tòa giả định về chống khai thác IUU tại TP.HCM, Khánh Hòa và Lâm Đồng. Riêng tại TP.HCM, trong các ngày 20 và 21/3, chương trình được tổ chức tại Đặc khu Côn Đảo, xã Bình Châu, xã Phước Hải và phường Phước Thắng. Đây không đơn thuần là những buổi tuyên truyền pháp luật.

Tại xã Phước Hải, hàng trăm ngư dân trực tiếp theo dõi một phiên tòa giả định với tình huống về chủ tàu tổ chức cho ngư dân vượt ranh giới sang vùng biển nước ngoài khai thác trái phép, đồng thời tháo thiết bị giám sát hành trình để né tránh sự kiểm tra của lực lượng chức năng. Kết thúc phiên tòa, bị cáo trong tình huống giả định bị tuyên phạt 10 năm tù.

Những tình huống ấy được xây dựng từ chính những vấn đề mà ngư dân có thể gặp phải trong quá trình vươn khơi. Vì vậy, thay vì tiếp nhận pháp luật qua những điều khoản khô cứng, người dân được “mắt thấy, tai nghe”, trực tiếp chứng kiến hành vi vi phạm dẫn đến hậu quả pháp lý như thế nào.

Một ngư dân có thể chưa nhớ chính xác một điều luật, nhưng hình ảnh một người phải trả giá bằng những năm tháng tù giam vì hành vi vi phạm có thể trở thành bài học sâu sắc.

Đó chính là giá trị của tuyên truyền pháp luật bằng phiên tòa giả định. Từ “phiên tòa giả”, những bài học pháp luật là thật; nhận thức của người dân là thật và sự thay đổi trong hành vi cũng là mục tiêu thật.

Tại xã Bình Châu, chương trình cũng mang đến cách tuyên truyền trực quan, sinh động, giúp ngư dân dễ hiểu, dễ nhớ hơn các quy định về chống khai thác IUU.

Đáng chú ý, việc tổ chức các phiên tòa giả định tại nhiều địa bàn ven biển của TP.HCM cho thấy công tác phổ biến, giáo dục pháp luật đang được đổi mới theo hướng sát dân, sát thực tiễn, lựa chọn đúng những vấn đề mà người dân quan tâm. Đây cũng chính là cách đưa chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước vào cuộc sống bằng những hình thức cụ thể, thiết thực.

Một nền tư pháp vì Nhân dân không chỉ được đánh giá bằng số lượng vụ án được giải quyết, mà quan trọng hơn là chất lượng của từng phán quyết và cách người dân cảm nhận về công lý.

Niềm tin ấy được tạo dựng từ những điều rất cụ thể. Đó là khi một người dân bước vào phòng xử án với những băn khoăn, lo lắng nhưng được Hội đồng xét xử lắng nghe đầy đủ.

Đó là khi chứng cứ được đánh giá khách quan, các bên được tranh luận bình đẳng và phán quyết được đưa ra trên cơ sở pháp luật. Đó cũng là khi một bản án, quyết định được xem xét lại nếu xuất hiện những căn cứ theo quy định của pháp luật. Một nền tư pháp cầu thị không phải là nền tư pháp không bao giờ phải nhìn lại.

Điều quan trọng là khi phát hiện những vấn đề cần xem xét, cơ quan tư pháp có đủ bản lĩnh để sửa chữa, khắc phục, đặt sự thật khách quan và công lý lên trên tâm lý bảo vệ cái đã có. Bởi vậy, niềm tin của Nhân dân không chỉ được tạo dựng từ những bản án đúng mà còn từ cách cơ quan tư pháp bảo vệ công lý trong từng tình huống cụ thể.

Cải cách tư pháp để phục vụ nhân dân tốt hơn

Xây dựng Đảng trong ngành Tòa án không chỉ thể hiện ở công tác xây dựng tổ chức đảng trong sạch, vững mạnh mà còn được phản ánh qua hiệu quả thực hiện nhiệm vụ chính trị, chất lượng xét xử và tinh thần phục vụ Nhân dân. Trong những năm gần đây, cải cách tư pháp gắn với chuyển đổi số đã trở thành một yêu cầu quan trọng đối với hệ thống Tòa án.

Công khai bản án, quyết định; quản lý án bằng phần mềm; số hóa hồ sơ; tổ chức phiên tòa trực tuyến đối với những vụ việc đủ điều kiện; từng bước xây dựng Tòa án điện tử… đang làm thay đổi phương thức quản lý, điều hành và phục vụ người dân.

Tại TP.HCM, với khối lượng công việc tư pháp rất lớn và địa bàn rộng, chuyển đổi số càng có ý nghĩa đặc biệt.

Khi hồ sơ được số hóa, dữ liệu được quản lý khoa học, thủ tục được công khai và việc giải quyết vụ án được kiểm soát chặt chẽ hơn, hiệu quả hoạt động của Tòa án cũng được nâng lên. Nhưng chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện về công nghệ. Giá trị cuối cùng của chuyển đổi số phải được đo bằng việc người dân có tiếp cận công lý thuận lợi hơn hay không; thông tin có minh bạch hơn hay không; thời gian, chi phí và những khó khăn trong quá trình giải quyết vụ việc có được giảm bớt hay không.

Đó chính là điểm gặp nhau giữa cải cách tư pháp và xây dựng Đảng: mọi đổi mới cuối cùng đều phải hướng tới phục vụ Nhân dân tốt hơn. Trong quá trình đó, vai trò của cấp ủy đảng và người đứng đầu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Giáo dục chính trị, tư tưởng; kiểm tra, giám sát; siết chặt kỷ luật, kỷ cương; xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên có bản lĩnh, chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp phải được đặt song hành với yêu cầu nâng cao chất lượng xét xử.

Người Thẩm phán không chỉ cần giỏi pháp luật mà còn phải có bản lĩnh trước những tác động tiêu cực, giữ vững sự công tâm và luôn ý thức rằng phía sau mỗi hồ sơ là quyền lợi, thậm chí là số phận của con người.

Trong cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, nhiều vụ án kinh tế, tham nhũng nghiêm trọng được đưa ra xét xử công khai, nghiêm minh, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Mỗi phiên tòa không chỉ thể hiện tính nghiêm minh của pháp luật mà còn góp phần khẳng định quyết tâm chính trị trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực với tinh thần không có vùng cấm, không có ngoại lệ.

Nhưng sự nghiêm minh chỉ thực sự có giá trị khi đi cùng với công bằng và đúng pháp luật. Kiên quyết xử lý hành vi tham nhũng, tiêu cực nhưng phải bảo đảm quyền con người, quyền công dân; xử lý sai phạm nhưng phải khách quan trong đánh giá chứng cứ; bảo vệ lợi ích của Nhà nước nhưng đồng thời phải bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Đó chính là phép thử đối với chất lượng của nền tư pháp. Khi người dân nhìn thấy pháp luật được áp dụng công bằng, không phân biệt người vi phạm là ai, giữ chức vụ gì, niềm tin vào công lý và Nhà nước pháp quyền sẽ được củng cố.

Niềm tin của Nhân dân là thước đo

Đối với ngành Tòa án, xây dựng Đảng không phải là một khái niệm trừu tượng. Nó hiện diện trong từng quyết định tố tụng, từng bản án, từng cuộc đối thoại với người dân và trong thái độ của mỗi cán bộ, đảng viên khi thực hiện nhiệm vụ.

Đó là sự công tâm khi đánh giá chứng cứ; khách quan khi áp dụng pháp luật; chuẩn mực trong ứng xử; bản lĩnh trước những tác động tiêu cực và tinh thần dám chịu trách nhiệm trước mỗi phán quyết.

Có những giá trị không thể đo đếm bằng những con số. Đó là niềm tin của Nhân dân. Niềm tin ấy có thể bắt đầu từ một điều rất nhỏ: một người dân đến Tòa án với những băn khoăn, lo lắng và rời phòng xử án với cảm nhận rằng mình đã được lắng nghe, chứng cứ đã được xem xét và quyền, lợi ích hợp pháp của mình được pháp luật bảo vệ.

Một bản án đúng pháp luật có thể khép lại một vụ án, nhưng điều còn ở lại là niềm tin của người dân vào công lý. Một phiên tòa công khai có thể giải quyết một tranh chấp, một vụ án, nhưng đồng thời cũng có thể trở thành bài học pháp luật, nơi tinh thần thượng tôn pháp luật được lan tỏa và trách nhiệm của Nhà nước đối với Nhân dân được thể hiện bằng hành động cụ thể.

Trong giai đoạn đất nước bước vào thời kỳ phát triển mới, yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đặt ra ngày càng cao. Điều đó đòi hỏi ngành Tòa án tiếp tục đổi mới mạnh mẽ, nâng cao chất lượng xét xử, đẩy nhanh cải cách tư pháp, chuyển đổi số và xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên thực sự trong sạch, liêm chính.

Mỗi cán bộ, đảng viên cần không ngừng rèn luyện bản lĩnh chính trị, nâng cao trình độ chuyên môn, giữ gìn phẩm chất đạo đức, nói không với tiêu cực, đặt lợi ích của Nhân dân và sự tôn nghiêm của pháp luật lên trên hết. Giữ vững niềm tin của Nhân dân đối với Đảng không bắt đầu từ những điều lớn lao.

Niềm tin ấy được vun đắp từ từng việc làm cụ thể: một quyết định đúng pháp luật, một bản án khách quan, một cán bộ liêm chính, một thủ tục được giải quyết minh bạch và một phiên tòa công khai.

Khi người dân rời phòng xử án với niềm tin rằng công lý đã được bảo vệ, cũng là lúc hình ảnh của Đảng được khắc sâu hơn trong lòng Nhân dân bằng những việc làm cụ thể. Đó chính là giá trị bền vững của công tác xây dựng Đảng trong lĩnh vực tư pháp.

Một phiên tòa rồi sẽ kết thúc. Một bản án rồi sẽ có hiệu lực. Nhưng niềm tin mà công lý để lại trong lòng người dân có thể còn lâu dài hơn thế. Khi công lý được thực thi bằng trí tuệ, bản lĩnh, sự liêm chính và trách nhiệm, mỗi phiên tòa sẽ không chỉ khép lại một vụ án, mà còn góp phần mở ra một điều lớn hơn: niềm tin của Nhân dân vào pháp luật, vào Nhà nước pháp quyền và vào sự lãnh đạo của Đảng.