Buổi làm việc là hoạt động trong khuôn khổ kế hoạch khảo sát thực tiễn thi hành các luật tố tụng của TANDTC, phục vụ công tác nghiên cứu, xây dựng và đề xuất sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật, bảo đảm phù hợp với yêu cầu thực tiễn và định hướng cải cách tư pháp trong giai đoạn mới.

Tham dự buổi làm việc có đồng chí Nguyễn Thành Vinh, Chánh án TAND khu vực 2 - TP.HCM; đồng chí Nguyễn Ngọc Hiếu, Phó Chánh án TAND khu vực 2 cùng các Thẩm phán, công chức của đơn vị và đại diện các cơ quan liên quan.

Khảo sát thực tiễn, nhận diện những điểm nghẽn trong áp dụng pháp luật

Phát biểu tại buổi làm việc, đồng chí Lê Hưng Dũng nhấn mạnh, mục đích của đợt khảo sát lần này không chỉ dừng lại ở việc ghi nhận những khó khăn, vướng mắc trong quá trình áp dụng pháp luật mà còn hướng đến việc nghiên cứu, đề xuất sửa đổi toàn diện các quy định tố tụng, bảo đảm đáp ứng yêu cầu thực tiễn hoạt động của Tòa án.

Theo đồng chí Lê Hưng Dũng, các đơn vị đã có báo cáo theo đề cương khảo sát gửi trước đó. Vì vậy, tại buổi làm việc, Đoàn tập trung lắng nghe những ý kiến trao đổi, phân tích sâu hơn về các vấn đề phát sinh trong thực tiễn xét xử, đặc biệt là những nội dung chưa được đề cập hoặc chưa phản ánh đầy đủ trong báo cáo.

Đồng chí đề nghị các Thẩm phán, công chức mạnh dạn nêu những quy định còn bất cập, thiếu rõ ràng, chồng chéo hoặc chưa theo kịp sự phát triển của các quan hệ xã hội. Đối với mỗi khó khăn, vướng mắc, cần phân tích rõ nguyên nhân và đề xuất phương án sửa đổi cụ thể, có tính khả thi.

Cùng đó, Trưởng đoàn khảo sát đề nghị tập trung nghiên cứu các quy định liên quan đến chuyển đổi số, quản lý án toàn trình và việc ứng dụng công nghệ trong hoạt động tố tụng. Đây là những yêu cầu đang được triển khai trong hệ thống Tòa án, do đó cần được thể chế hóa đồng bộ trong các luật tố tụng để bảo đảm quá trình thực hiện thống nhất, hiệu quả.

Đoàn cũng đặc biệt quan tâm đến việc nhận diện những kẽ hở pháp lý có thể phát sinh tham nhũng, tiêu cực, lãng phí trong toàn bộ quá trình giải quyết vụ án, từ khâu tiếp nhận, thụ lý đơn, phân công giải quyết án đến thẩm định, định giá tài sản, thu thập chứng cứ và ban hành phán quyết.

Đồng chí Lê Hưng Dũng nhấn mạnh, đợt khảo sát lần này hướng đến việc sửa đổi cả nội dung các quy định pháp luật, chứ không đơn thuần điều chỉnh về tên gọi hay địa giới hành chính. Vì vậy, những ý kiến xuất phát từ kinh nghiệm xét xử thực tế của các đơn vị có ý nghĩa quan trọng, góp phần cung cấp cơ sở thực tiễn cho quá trình hoàn thiện pháp luật.

Từ thực tiễn địa bàn, kiến nghị tháo gỡ những vướng mắc trong giải quyết án

Báo cáo và trao đổi tại buổi làm việc, đồng chí Nguyễn Thành Vinh, Chánh án TAND khu vực 2 - TP.HCM cho biết, địa bàn đơn vị phụ trách là khu vực TP. Thủ Đức trước đây, nơi tập trung nhiều trung tâm kinh tế, khu công nghiệp lớn, với quy mô dân số khoảng 1,5 triệu người. Đặc thù này khiến số lượng án dân sự, kinh doanh thương mại, hôn nhân và gia đình phát sinh lớn, tính chất vụ việc ngày càng phức tạp.

Một trong những khó khăn nổi bật hiện nay là công tác xác minh, thu thập chứng cứ, đặc biệt đối với các vụ án liên quan đến đất đai, nhà ở, bồi thường, giải phóng mặt bằng. Sau các đợt sắp xếp, điều chỉnh địa giới hành chính, việc bàn giao, số hóa hồ sơ quản lý đất đai tại cơ sở còn có độ trễ, dữ liệu lịch sử chưa đầy đủ, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ giải quyết vụ án.

Từ thực tiễn đó, Chánh án TAND khu vực 2 kiến nghị cần đổi mới tư duy về trách nhiệm chứng minh trong tố tụng dân sự và tố tụng hành chính. Theo đó, cần xác định rõ việc thu thập, cung cấp chứng cứ trước hết là nghĩa vụ của đương sự; Tòa án thực hiện vai trò trọng tài tư pháp, chỉ hỗ trợ thu thập chứng cứ trong những trường hợp đương sự đã áp dụng các biện pháp cần thiết nhưng không thể tự mình thực hiện và có yêu cầu chính đáng.

Đồng thời, cần mở rộng quyền thu thập chứng cứ cho luật sư, người đại diện hợp pháp và các tổ chức bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự. Khi hết thời hạn cung cấp chứng cứ, Tòa án cần căn cứ vào tài liệu, chứng cứ hiện có để giải quyết vụ án, tránh tình trạng kéo dài quá trình tố tụng do việc cung cấp chứng cứ không được thực hiện đúng trách nhiệm.

Một kiến nghị đáng chú ý khác là tăng cường trách nhiệm của các cơ quan quản lý nhà nước trong việc cung cấp tài liệu, chứng cứ theo yêu cầu của Tòa án. Cần quy định rõ thời hạn thực hiện, trách nhiệm pháp lý và chế tài đối với trường hợp không chấp hành, gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự cũng như tiến độ giải quyết vụ án.

Đối với thủ tục tống đạt, Chánh án TAND khu vực 2 đề xuất luật hóa việc tống đạt văn bản tố tụng trên môi trường điện tử, sử dụng thuật ngữ có tính khái quát như "cổng thông tin hoặc ứng dụng định danh điện tử của Chính phủ", thay vì cố định một nền tảng cụ thể, nhằm bảo đảm tính ổn định và khả năng thích ứng của pháp luật trước sự phát triển công nghệ.

Bên cạnh đó, cần nghiên cứu rút ngắn thời hạn niêm yết công khai từ 15 ngày xuống còn 7 ngày, đồng thời đơn giản hóa thủ tục xác nhận tại địa phương, góp phần tháo gỡ những vướng mắc đang ảnh hưởng đến thời hạn giải quyết án.

Đồng chí Nguyễn Thành Vinh cũng đề xuất mở rộng việc sử dụng các nền tảng trực tuyến trong hoạt động hòa giải, làm việc và xét xử khi có sự đồng thuận của đương sự; đồng thời sớm xây dựng quy định, hướng dẫn về xác thực danh tính trên môi trường số, nhất là đối với đương sự đang sinh sống ở nước ngoài.

Trao đổi thêm tại buổi làm việc, đồng chí Nguyễn Ngọc Hiếu, Phó Chánh án TAND khu vực 2 - TP.HCM cũng chỉ ra một số vấn đề cần được quan tâm khi sửa đổi Bộ luật Tố tụng dân sự.

Trong đó, đồng chí đề xuất hoàn thiện quy trình tống đạt văn bản tố tụng qua ứng dụng định danh điện tử; đơn giản hóa thủ tục niêm yết công khai theo hướng tập trung vào những văn bản tố tụng quan trọng. Đồng thời, cần quy định cụ thể trách nhiệm và chế tài đối với cơ quan, tổ chức không cung cấp tài liệu, chứng cứ theo yêu cầu hợp pháp của Tòa án.

Đối với thủ tục giải quyết án, đồng chí kiến nghị mở rộng phạm vi áp dụng thủ tục rút gọn dựa trên tính chất và giá trị tranh chấp, qua đó nâng cao hiệu quả giải quyết các vụ án đơn giản, đủ điều kiện luật định.

Về vai trò của Viện kiểm sát trong tố tụng dân sự, đồng chí đề xuất nghiên cứu điều chỉnh phạm vi phát biểu của Kiểm sát viên tại phiên tòa theo hướng tập trung vào chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp, bảo đảm sự phân định rõ chức năng giữa các cơ quan tiến hành tố tụng. Đồng thời, cần tăng cường cơ chế phối hợp giữa Hòa giải viên tại Tòa án và Hòa giải viên ở cơ sở để nâng cao hiệu quả hòa giải ngay từ giai đoạn đầu.

Ghi nhận ý kiến từ thực tiễn để hoàn thiện pháp luật

Các ý kiến tại buổi làm việc cho thấy, những khó khăn trong áp dụng pháp luật tố tụng không chỉ xuất phát từ quy định về trình tự, thủ tục mà còn liên quan đến cơ chế phối hợp giữa Tòa án với các cơ quan, tổ chức; trách nhiệm cung cấp chứng cứ; việc ứng dụng công nghệ và yêu cầu nâng cao hiệu quả quản lý, điều hành hoạt động xét xử.

Đây cũng là những nội dung trọng tâm được đặt ra trong kế hoạch khảo sát của TANDTC, nhằm đánh giá toàn diện tác động của các quy định pháp luật, nhận diện những hạn chế, bất cập và đề xuất giải pháp hoàn thiện Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Tố tụng hành chính, Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án.

Đoàn khảo sát ghi nhận các ý kiến trao đổi, kiến nghị của TAND khu vực 2 - TP.HCM và các cơ quan tham dự để tổng hợp, báo cáo lãnh đạo TANDTC, phục vụ quá trình nghiên cứu, xây dựng chính sách và sửa đổi pháp luật.

Thông qua hoạt động khảo sát trực tiếp tại cơ sở, những vấn đề phát sinh từ thực tiễn xét xử được phản ánh cụ thể, góp phần bảo đảm các quy định pháp luật sau khi sửa đổi không chỉ đáp ứng yêu cầu quản lý, mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xét xử, bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và chuyển đổi số trong giai đoạn hiện nay.