Từ nữ du kích Thanh Tuyền…

Nhân dịp tri ân các thế hệ Chánh án nhân kỷ niệm 50 năm ngày thành lập TAND TP.HCM (10/8/1976-10/8/2026), Đoàn công tác TAND TP.HCM, Phòng Tổ chức cán bộ, Văn phòng, Chi đoàn, lãnh đạo các TAND khu vực và Báo Công lý chúng tôi đến thăm cụ Trần Thị Hữu vào một buổi sáng tháng Bảy ở Thủ Dầu Một.

Trên đường đi, chị Nguyễn Ngọc Mai, Phó Chánh án TAND TP.HCM kể cho tôi nghe rất nhiều về “bà Sáu”, một nữ Chánh án yêu thơ, nhân hậu và luôn được chị trân trọng, yêu quý.

Nhà cụ Trần Thị Hữu nằm trong con hẻm nhỏ, yên tĩnh. Cụ năm nay đã ngoài 90 tuổi, mái tóc bạc trắng, đôi chân yếu nhiều theo năm tháng nhưng ánh mắt vẫn tinh anh lạ thường. Giọng nói Nam Bộ của cụ ấm áp, mộc mạc, chứa chan tình cảm.

Cuối buổi chuyện trò, cụ chậm rãi cầm một cuốn sách mỏng do chính cụ viết. Cụ hỏi chúng tôi ai là người thích đọc sách rồi đề tặng và căn dặn: “Của để lại trước lúc đi xa, không có ngày khứ hồi đâu con”. Nói rồi cụ cười hiền.

Tôi xin phép gọi cụ là “bà” trong lúc trò chuyện nhưng trong bài viết này, cho phép tôi được gọi trang trọng một tiếng là “cụ”, cho phải đạo với một người đã cống hiến cả cuộc đời cho cách mạng, từng giữ trọng trách Chánh án TAND tỉnh Sông Bé và đi qua gần trọn một thế kỷ.

Cụ kể, tên cúng cơm của cụ là Trần Thị Phàn. Khi tham gia cách mạng, cụ lấy tên là Trần Thị Hữu.

Quê cụ ở Thanh Tuyền, huyện Dầu Tiếng, tỉnh Bình Dương cũ. Nhà nghèo, ruộng đất ít, những ngày giáp hạt thường không đủ ăn. Ba người anh trai đều theo Việt Minh nên năm 1946, gia đình cụ bị quân Pháp đốt nhà.

Mười bốn, mười lăm tuổi, cụ phải nghỉ học, đi chăn trâu, đi cấy mướn. Rồi cụ kể chuyện mình thoát ly. Giọng cụ bỗng như trẻ lại, vẫn còn nguyên sự náo nức của cô gái 16 tuổi năm nào.

Khi Tía không cho cụ đi du kích, bảo: “Con gái làm việc văn chưa biết sao, sức đâu mà làm việc võ”, cụ xụ mặt. Nhưng trong bụng, cô gái trẻ năm đó đã quả quyết sẽ trốn nhà đi làm cách mạng, một lòng bảo vệ quê hương, đất nước.

Ngày 12/12/1947, cụ hẹn với chị Na, hai chị em rón rén theo giao liên, đi sau hè rồi vào rừng. Đội Nữ du kích Thanh Tuyền được thành lập với 13 cô gái.

Khi đất nước đang chìm trong chiến tranh, những cô gái tuổi đời còn rất trẻ ấy đã đi theo tiếng gọi của quê hương, đất nước để đứng lên. Cuộc đời cụ từ đó một lòng theo cách mạng.

Sau Đồng Khởi năm 1960, cụ làm Trưởng ban Phụ vận tỉnh Thủ Dầu Một; rồi làm Bí thư Ban Cán sự Đảng Cao su Dầu Tiếng giữa những năm tháng ác liệt nhất. Cụ tiếp tục được giao nhiệm vụ Phó ban Thường trực Ban Đấu tranh Chính trị Khu miền Đông, rồi được Khu ủy đưa vào Sài Gòn - Gia Định làm công tác Phụ vận Thành ủy, chuẩn bị cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Cụ kể về những năm tháng đã qua nhẹ tênh, như thể đang kể chuyện của một người nào khác. Chúng tôi thấu hiểu phía sau giọng kể bình thản ấy là cả một đời người “xẻ dọc” qua chiến tranh, hiểm nguy và những lựa chọn không dễ dàng.

Đến nữ Chánh án đầu tiên

Tôi hỏi cụ về những kỷ niệm sâu đậm trong quãng thời gian làm Chánh án TAND tỉnh Sông Bé.

Cụ nhớ lại, năm 1981, lãnh đạo tin tưởng phân công cụ sang công tác tại Tòa án. Đây là một công việc hoàn toàn mới nên cụ phải nỗ lực rất nhiều.

Vụ án đầu tiên cụ xét xử lại là một vụ án buồn - vụ lừa đảo xảy ra tại Công ty Xổ số kiến thiết tỉnh Sông Bé. ”Lần đầu ngồi ghế chủ tọa, run lắm con à”, cụ cười và nhớ lại. Các bị cáo trong vụ án phần lớn là cán bộ đương chức trong các cơ quan pháp luật.

Rồi cụ kể đến vụ án “Bảo Kỳ Phục Quốc” do Huỳnh Ngọc Điệp cầm đầu. Vụ án có gần 10 bị cáo, mức án cao nhất là tử hình.

Trong cuốn sách cụ tặng chúng tôi, vụ án chỉ được nhắc lại bằng vài dòng ngắn gọn. Trong buổi sáng hôm ấy, cụ kể cho chúng tôi nghe một câu chuyện thấm thía, có lẽ chẳng bao giờ tôi quên.

Cụ bảo, sau khi nghỉ hưu đã lâu, một lần đi chợ, bỗng có người đàn ông trung niên tiến lại gần, cúi đầu chào cụ rất lễ phép: “Thưa cô, cô còn nhớ con là ai không ạ?”

Cụ nhìn mãi nhưng không nhớ. Thời gian đã trôi qua mấy chục năm. Cụ thật thà bảo: “Cô không nhớ”.

Người đàn ông khẽ nói: “Dạ, con là bị cáo trong vụ án “Bảo Kỳ Phục Quốc” năm xưa do cô làm Chánh án xử đó cô. Con đã chấp hành xong án rồi. Bây giờ con làm ăn lương thiện. Nay gặp lại cô ở chợ, con mừng quá".

Cụ kể đến đó thì im lặng. Tôi thấy khóe mắt cụ dấy lên niềm xúc động.

Theo dòng chảy thời gian, cụ không nhớ tên người đàn ông ấy, các tình tiết của vụ án năm xưa cũng lùi xa tít tắp. Thế nhưng, cụ nhớ mãi cái cúi đầu đầy trân trọng của người đàn ông đó giữa chợ đời. Chúng tôi ngồi nghe, lòng xúc động và thấm thía mãi.

Có lẽ, đó là một trong những kỷ niệm đẹp nhất trong cuộc đời cầm cân nảy mực, phụng sự công lý của cụ. Sau nhiều chục năm, người từng đứng trước vành móng ngựa của mình trở về làm một người lương thiện. Và khi gặp lại, người ấy vẫn cúi đầu chào mình bằng tất cả sự trân trọng.

Sau nhiệm kỳ Chánh án, cụ Trần Thị Hữu đảm nhiệm trọng trách Phó Trưởng ban Thường trực Ban Nội chính Tỉnh ủy Sông Bé.

Với những đóng góp lớn lao cho cách mạng và đất nước, cụ được Đảng, Nhà nước tặng thưởng nhiều phần thưởng, danh hiệu cao quý như: Huân chương Độc lập hạng Nhì, Huân chương Quyết thắng hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhất, Huy hiệu 75 năm tuổi Đảng…

Nhân dịp TAND TP.HCM kỷ niệm 50 năm thành lập, nhìn lại hành trình của những thế hệ đi trước, từ Sài Gòn - Gia Định, nơi cụ từng hoạt động bí mật; đến Sông Bé, nơi cụ trở thành nữ Chánh án đầu tiên của TAND tỉnh; rồi đến TP.HCM hôm nay, đó là một dòng chảy liền mạch của lịch sử, của những thế hệ đã nối tiếp nhau xây dựng và gìn giữ nền tư pháp cách mạng.

Thế hệ của cụ Trần Thị Hữu là thế hệ vừa dựng nhà, vừa xây nền pháp luật. Những ngày đó, trụ sở Toà án còn thiếu thốn, điều kiện còn khó khăn, pháp luật đang hoàn thiện. Có những người phải tự học luật trong đêm, vừa làm vừa học, vừa xử án vừa tích lũy kinh nghiệm.

Thế nhưng trong những điều kiện thiếu thốn ấy, các bậc tiền bối vẫn cố gắng giữ cho cán cân công lý ngay ngắn, bảo vệ bình yên cho nhân dân.

Các thế hệ hôm nay có điều kiện tốt hơn các cụ ngày xưa rất nhiều. Nhưng có một điều thiêng liêng mà các thế hệ đi trước đã để lại và không bao giờ được phép quên. Đó là sự công tâm, lòng nhân ái và bản lĩnh đứng về phía lẽ phải.

Đó còn là cách làm sao để một bản án, dù nghiêm khắc đến đâu, vẫn có thể mở ra cơ hội cho một con người trở về với cuộc sống lương thiện.

Trước lúc chúng tôi ra về, cụ nhẹ nhàng dặn mọi người phải luôn gìn giữ sự liêm chính.

Tôi nâng niu cuốn sách cụ tặng và câu chuyện về người đàn ông gặp lại cụ giữa chợ. Lòng tôi cứ nghĩ mãi về cái cúi đầu trân trọng ấy.
Chặng đường lịch sử được xây bằng những thế hệ đã gìn giữ cán cân công lý bằng tất cả sự công tâm và nhiệt huyết, qua những bản án thấu lý, đạt tình. Và có lẽ, đẹp nhất là bằng những cái cúi đầu giữa chợ đời của người bị cáo năm xưa.