Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng: Nhìn từ công tác chống khai thác IUU – Bài 2: Sự thật đập tan luận điệu xuyên tạc chống phá

Cả hệ thống chính trị vào cuộc

Kể từ thời điểm bị Ủy ban châu Âu (EC) rút “thẻ vàng” đối với ngành hàng thủy sản, Việt Nam đã thúc đẩy cải thiện, sắp xếp lại nghề khai thác thủy sản theo hướng phát triển bền vững, có trách nhiệm và hội nhập quốc tế. Quốc hội Việt Nam đã thông qua Luật Thủy sản năm 2017 (sửa đổi, bổ sung Luật Thuỷ sản 2013), Chính phủ ban hành các Nghị định, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành các Quyết định, Thông tư nhằm định hướng ngành khai thác thủy sản đáp ứng các quy định quốc tế cũng như của EC.

Ngày 10/4/2024, Ban Bí thư Trung ương Đảng ban hành Chỉ thị 32-CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác chống khai thác thủy sản bất hợp pháp, không báo cáo, không theo quy định và phát triển bền vững ngành thủy sản (Chỉ thị 32).

Chỉ thị 32 nêu rõ: “Xác định công tác chống khai thác thuỷ sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định là nhiệm vụ quan trọng, cấp bách, có ý nghĩa lâu dài đối với phát triển bền vững ngành thuỷ sản; là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội… Có chính sách hỗ trợ hiện đại hoá nghề cá, cải thiện sinh kế, đào tạo nghề, tạo điều kiện cho ngư dân vươn khơi, bám biển, nâng cao cuộc sống… Phát triển ngành thuỷ sản phải gắn với bảo đảm an sinh xã hội, sinh kế bền vững, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của ngư dân và người lao động có liên quan; xây dựng thế trận quốc phòng, an ninh trên biển, góp phần bảo vệ vững chắc chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc”.

Ngày 22/4/2024, Chính phủ ban hành Nghị quyết 52/NQ-CP về kế hoạch triển khai thực hiện Chỉ thị 32 của Ban Bí thư Trung ương Đảng với hàng loạt mục tiêu, nhiệm vụ được triển khai đến các bộ, ngành và địa phương, trong đó Chính phủ yêu cầu hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan chống khai thác IUU; kiến nghị, phối hợp Toà án nhân dân tối cao rà soát, hướng dẫn áp dụng thống nhất quy định của Bộ luật Hình sự trong xử lý hành vi liên quan đến khai thác thuỷ sản bất hợp pháp ở vùng biển nước ngoài; triển khai đồng bộ, quyết liệt pháp luật về thủy sản trong quản lý đội tàu, kiểm soát hoạt động tàu cá trên biển, tại cảng, xuất, nhập bến phải tuân thủ đầy đủ theo quy định pháp luật; xử lý nghiêm, triệt để theo quy định của pháp luật tàu cá không đủ điều kiện tham gia khai thác thủy sản.

Tổ chức làm việc, trực tiếp hướng dẫn từng chủ tàu thủ tục đăng ký, đăng kiểm, cấp giấy phép và cập nhật 100% dữ liệu tàu cá vào Cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia (VNFishbase). Theo dõi, giám sát 100% tàu cá hoạt động trên biển qua hệ thống giám sát tàu cá, nắm rõ và xử lý nghiêm từng trường hợp vi phạm quy định về mất kết nối. Đảm bảo 100% tàu cá có chiều dài từ 15 mét trở lên ra vào cảng (kể cả cảng cá, bến cá tư nhân), xuất nhập bến phải có đầy đủ giấy tờ, có lắp đặt thiết bị VMS, đặc biệt là thiết bị VMS trên tàu phải đảm bảo hoạt động bình thường theo quy định khi tham gia hoạt động khai thác thủy sản từ lúc rời cảng, xuất bến qua các đồn/trạm biên phòng đến khi nhập bến, cập cảng…

Thực hiện cao điểm tuần tra, kiểm tra, kiểm soát, thực thi pháp luật thủy sản trên các vùng biển, đặc biệt là tại các vùng biển giáp ranh vừa tuyên truyền, vận động, cảnh báo, vừa ngăn chặn, xử lý kịp thời tàu cá, ngư dân cố tình vi phạm khai thác bất hợp pháp ở vùng biển nước ngoài. Điều tra, xác minh, xử lý triệt để các hành vi khai thác IUU; kiên quyết ngăn chặn, chấm dứt tình trạng tàu cá, ngư dân khai thác bất hợp pháp ở vùng biển nước ngoài.

Tập trung điều tra, truy tố, xét xử nghiêm các vụ, việc môi giới, móc nối đưa tàu cá, ngư dân Việt Nam đi khai thác bất hợp pháp ở vùng biển nước ngoài; hợp thức hóa hồ sơ cho các lô hàng xuất khẩu…

Trên cơ sở kiến nghị của Chính phủ, sau khi thống nhất với các bộ, ngành và cơ quan liên quan, ngày 12/6/2024, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành Nghị quyết số 04/2024/NQ-HĐTP “Hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật Hình sự về truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi liên quan đến khai thác, mua bán, vận chuyển trái phép thủy sản”, có hiệu lực thi hành kể từ ngày 1/8/2024 (Nghị quyết 04).

Đây là cơ sở pháp lý để các cơ quan tiến hành tố tụng xử lý nghiêm các vụ, việc môi giới, móc nối đưa tàu cá, ngư dân Việt Nam đi khai thác bất hợp pháp ở vùng biển nước ngoài, hợp thức hóa hồ sơ đối với các lô hàng thủy sản; đặc biệt quan trọng là Nghị quyết 04 đã tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc, bảo đảm áp dụng đúng và thống nhất các quy định của Bộ luật Hình sự trong quá trình giải quyết các vụ án.

Cam kết mạnh mẽ của Việt Nam

Ngày 25/01/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định 41/2026/NĐ-CP về quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Thủy sản. Nghị định quy định cụ thể về giám sát viên trên tàu cá Việt Nam hoạt động khai thác ở vùng biển Việt Nam; việc cấp phép xuất khẩu các loài thủy sản thuộc danh mục cấm xuất khẩu hoặc xuất khẩu có điều kiện nhưng chưa đáp ứng điều kiện, trong trường hợp phục vụ nghiên cứu khoa học, hợp tác quốc tế.

Đáng chú ý, Nghị định bổ sung các quy định về kiểm soát tàu nước ngoài khai thác, vận chuyển, chuyển tải thủy sản cập cảng Việt Nam; kiểm soát thủy sản, sản phẩm thủy sản có nguồn gốc từ khai thác được vận chuyển bằng tàu công ten nơ nhập khẩu vào Việt Nam, qua đó tăng cường thực thi các cam kết quốc tế, nhất là trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực gỡ “thẻ vàng” IUU của Ủy ban châu Âu.

Đặc biệt, Nghị định quy định rõ các hành vi khai thác IUU, phù hợp với luật pháp quốc tế và các khuyến nghị của các tổ chức quản lý nghề cá khu vực. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để các lực lượng chức năng tăng cường kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm trong hoạt động khai thác thủy sản.

Việc ban hành Nghị định quy định chi tiết thi hành Luật Thủy sản được đánh giá là bước đi cần thiết, kịp thời, góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực thủy sản; đồng thời thể hiện quyết tâm rất cao của Chính phủ Việt Nam nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, tăng cường quản lý nhà nước, bảo vệ và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản, đồng thời đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế và chống khai thác IUU.

Nhiều chuyển biến tích cực, thực chất

Thời gian qua, công tác chống khai thác IUU, gỡ “thẻ vàng” của EC đã đạt được rất nhiều thành tựu quan trọng, nổi bật là: Việt Nam cơ bản hoàn thiện cơ sở dữ liệu phục vụ cho công tác quản lý nghề cá, chống khai thác IUU gồm: cơ sở dữ liệu VNfishbase, hệ thống giám sát tàu cá, hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác điện tử (eCDT), cơ sở dữ liệu xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản… được kết nối, chia sẻ thống nhất, đồng bộ từ Trung ương đến địa phương và kết nối liên thông với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư.

Tàu cá vi phạm khai thác hải sản bất hợp pháp ở vùng biển nước ngoài từ năm 2017 đến nay giảm đáng kể so với các năm trước. Nhiều tuần liền, Việt Nam không ghi nhận tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài bị bắt giữ, xử lý. Từ 2024 đến ngày 15/4/2026, số tàu cá bị nước ngoài bắt giữ là 101 tàu cá. Công tác thực thi pháp luật, xử lý tàu cá vi phạm khai thác IUU đã được thực hiện nghiêm túc, đặc biệt là tàu cá vi phạm khai thác bất hợp pháp ở nước ngoài.

Tổng số tàu cá hiện có của các địa phương đã đăng ký và được cập nhật trên VNFishbase là hơn 80.000 tàu cá (đạt 100%). Số tàu cá không đủ điều kiện hoạt động đã được các địa phương kiểm soát. 100% tàu cá có chiều dài từ 15 mét trở lên thực hiện rời cảng, nhập cảng trên Hệ thống eCDT. Tàu cá "3 không" được kiểm soát, quản lý chặt chẽ vị trí neo đậu.

Lực lượng chức năng đã theo dõi, kiểm soát hoạt động tàu cá qua cảng; giám sát sản lượng thủy sản qua eCDT một cách chặt chẽ, khoa học. Công tác thông tin, truyền thông về nỗ lực chống khai thác IUU của Việt Nam tiếp tục được đẩy mạnh.

Tòa án nhân dân các cấp đã xét xử hàng chục vụ án hình sự liên quan đến tội phạm khai thác IUU, đơn cử như: sáng 20/10/2025, Tòa án nhân dân tỉnh An Giang mở phiên tòa sơ thẩm xét xử và tuyên phạt bị cáo Thái Quốc Trí (SN 1978, ngụ Đặc khu Kiên Hải) và Nguyễn Đô Nal (SN 1984, ngụ xã Đông Thái), cùng mức án 3 năm tù về tội "Cản trở hoặc gây rối loạn phương tiện điện tử";

Ngày 30/10/2025, tại Cảng cá Tắc Cậu, xã Bình An, Tòa án nhân dân tỉnh An Giang đã tổ chức xét xử lưu động hai vụ án hình sự sơ thẩm đối với bị cáo Lê Duy Tính và bị cáo Trần Văn Tài cùng bị truy tố về tội “Tổ chức cho người khác xuất cảnh trái phép”; Tòa tuyên phạt bị cáo Lê Duy Tính 5 năm tù giam. Tòa tuyên phạt bị cáo Tài 1 năm tù…

Các vụ án nêu trên nói riêng và công tác chống khai thác IUU trên cả nước đã được các cơ quan thông tấn báo chí thông tin kịp thời, chính xác, qua đó tạo hiệu ứng lan tỏa trong dư luận, nâng cao và tạo chuyển biến nhận thức cho ngư dân và chủ tàu thuyền.

Đoàn thanh tra của Ủy ban châu Âu (EC) sang đánh giá, xem xét kết quả thực hiện phòng, chống khai thác IUU tại Việt Nam lần thứ 5 đã đánh giá, Việt Nam có những nỗ lực vượt bậc, đạt được bước tiến lớn nhằm loại bỏ IUU vì lợi ích quốc gia, vì mục tiêu phát triển bền vững và kinh tế xanh. Đặc biệt, ghi nhận nỗ lực của Việt Nam trong việc lắp đặt thiết bị VMS (đạt gần 100%), tình trạng tàu cá mất kết nối VMS đã giảm rõ rệt.

Tạo sinh kế và chuyển đổi nghề nghiệp cho ngư dân

Nhiều tỉnh, thành phố ven biển đã ban hành các chính sách để tạo sinh kế, chuyển đổi nghề nghiệp cho ngư dân. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, đối với lao động trên tàu cá, thành phố dự kiến hỗ trợ đào tạo nghề, tập huấn kỹ thuật, tư vấn việc làm và hỗ trợ thu nhập trong thời gian chuyển đổi cho khoảng 1.700 lao động, với tổng kinh phí an sinh hơn 15 tỷ đồng. Thành phố cũng bố trí nguồn lực hỗ trợ đầu tư ban đầu cho ngư dân chuyển đổi nghề bao gồm: hỗ trợ mua ngư cụ, cải hoán tàu, trang thiết bị và vật tư sản xuất.

Tại tỉnh Đắk Lắk, các ngư dân thuộc hộ nghèo, cận nghèo được hỗ trợ chi phí học nghề tối đa 2,5 triệu đồng/người/khóa, hỗ trợ tiền ăn, đi lại trong thời gian học tập. Các hộ tham gia chuyển đổi nghề được hỗ trợ 70% giá trị ngư cụ, hỗ trợ lương thực trong thời gian ổn định nghề mới, tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi để phát triển sản xuất.

Tại tỉnh Gia Lai, tàu cá có thời gian hoạt động dưới 5 năm, từ 5 năm đến 10 năm, từ 10 năm đến dưới 20 năm và trên 20 năm được hỗ trợ từ 50 đến 80% giá đóng mới vỏ tàu, với mức hỗ trợ từ 13,625 triệu đồng/tấn đến 21,795 triệu đồng/tấn đăng ký. Mức hỗ trợ này chỉ chi trả một lần, chưa bao gồm chi phí thực tế cho việc tháo dỡ và tiêu hủy tàu. Chủ tàu và các thành viên trong cùng hộ gia đình đang sinh sống thực tế, thuộc diện có tàu cá giải bản chi phí đào tạo mức tối đa 3 triệu đồng/người/tháng/khóa học; hỗ trợ tiền ăn 900 nghìn đồng/người/tháng/khóa học; hỗ trợ tiền đi lại 200 nghìn đồng/người/khóa học. Thời gian hỗ trợ học nghề tối đa không quá 3 tháng...

Có thể khẳng định rằng, Việt Nam đã và đang nỗ lực, tích cực chống khai thác IUU, song song với đó phát triển sinh kế, chuyển đổi việc làm để ổn định đời sống cho ngư dân, hướng tới xây dựng ngành thủy sản bền vững… tất cả đã bác bỏ hoàn toàn những luận điệu xuyên tạc, chống phá của các thế thế lực thù địch, phản động về công tác chống khai thác IUU của Việt Nam.

Bài cuối: Mỗi ngư dân là một "lá chắn thép"