Hoạt động tòa án

Bài 3: Đi đầu trong cải cách tư pháp - Lấy người dân làm trung tâm

Quang Trung • 08/08/2026 12:15

Hướng tới mốc son lịch sử 50 năm thành lập TAND hai cấp TP.HCM (10/8/1976 – 10/8/2026), Báo Công lý thực hiện loạt bài nhìn lại nửa thế kỷ cống hiến của đơn vị. Thành lập trong hoàn cảnh thiếu thốn về lực lượng, cơ sở vật chất và quy định pháp luật, TAND hai cấp TP.HCM đã nỗ lực hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao, đóng góp tích cực vào việc hoàn thiện thể chế và tạo bệ đỡ tư pháp vững chắc cho sự phát triển của đất nước.

Bài 3: Đi đầu trong cải cách tư pháp - Lấy người dân làm trung tâm

Thực hiện Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 và Hiến pháp 2013, TAND hai cấp TP.HCM luôn là đơn vị "đầu sóng ngọn gió", tiên phong trong mọi đột phá. Mang trên mình "áp lực kép" khi gánh vác khối lượng án chiếm từ 1/5 đến 1/3 toàn quốc, TAND hai cấp thành phố không chọn giải pháp an toàn mà liên tục chủ động đổi mới; từ đẩy mạnh tranh tụng tại phiên tòa, thành lập Tòa chuyên trách về trẻ em, thí điểm hòa giải đối thoại, đến chuyển đổi số để phục vụ nhân dân. Tất cả đều hướng tới triết lý lấy người dân làm trung tâm của công lý.

Đại án Năm Cam và cột mốc lịch sử về nguyên tắc tranh tụng

Nói đến cải cách tư pháp và tinh thần thượng tôn pháp luật tại TP.HCM, không thể không nhắc đến Chuyên án Trương Văn Cam (Năm Cam) và đồng phạm năm 2003. Đây là phiên tòa hình sự có quy mô lớn nhất trong lịch sử tố tụng Việt Nam thời điểm bấy giờ.

Phiên xét xử sơ thẩm kéo dài 57 ngày làm việc (25/2 – 05/6/2003), xét xử 155 bị cáo về 24 tội danh, triệu tập 238 người liên quan, với 80 luật sư tham gia bào chữa. Đặc biệt, trong vụ án này có một số cán bộ cấp cao như: Bùi Quốc Huy, Thứ trưởng Bộ Công an; Phạm Sĩ Chiến, Phó Viện trưởng Viện Kiểm sát tối cao; Nguyễn Mẫn Trung, Phó Trưởng phòng Cảnh sát Điều tra Công an TP.HCM...

Điểm sáng trong xét xử đại án Năm Cam chính là việc TAND TP.HCM đã áp dụng tinh thần đổi mới tranh tụng một cách triệt để nhất. Lần đầu tiên, phiên tòa được truyền hình trực tiếp ra sảnh Tòa án và hội trường cho báo chí, người dân theo dõi. Mọi chứng cứ đều được đưa ra tranh luận công khai, dân chủ.

Đảm nhận vai trò Chủ tọa phiên tòa lịch sử này là Thẩm phán Bùi Hoàng Danh (sau này là Chánh án TAND TP.HCM). Để điều hành phiên tòa với hồ sơ chất đầy trong phòng và bị cáo, người liên quan đông, ông đã áp dụng phương pháp khoa học: vẽ sơ đồ tư duy phân vị vị trí ngồi của từng bị cáo, tóm tắt hành vi bằng các ký hiệu ngắn gọn và hệ thống hóa mối quan hệ tội phạm. Nhờ đó, tại phiên tòa, Chủ tọa không đọc lại hồ sơ mà luôn nhìn thẳng vào mắt bị cáo để hỏi và kiểm tra tính trung thực của từng lời khai của các bị cáo.

Nhớ về phiên tòa lịch sử này, nguyên Chánh án TAND TP.HCM Bùi Hoàng Danh chia sẻ: "Khi xét xử vụ án Năm Cam, nhiều người nghĩ tôi chịu áp lực nhiều lắm, nhưng thật ra hoàn toàn không có áp lực nào đối với tôi. Lãnh đạo Trung ương như chú Sáu Dân (Cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt) dặn tôi rất rõ: "Mình sống phải theo Hiến pháp, pháp luật. Tội phạm xảy ra thì xét xử theo đúng pháp luật". Đó là trách nhiệm của Hội đồng xét xử".

"Thậm chí trước bục khai báo, Năm Cam đã phải thốt lên một câu khi tôi nhớ mãi: "Cảm ơn Đảng, cảm ơn Nhà nước đưa tôi ra xét xử để TP.HCM, Hải Phòng, Hà Nội là thành phố trong sạch. Nếu không xét xử tôi thì trong vòng 3 năm nữa 3 thành phố này trở thành thành phố đen", nguyên Chánh án TAND TP.HCM Bùi Hoàng Danh nhớ lại.

Thành công của phiên tòa xét xử Trương Văn Cam không chỉ triệt phá tận gốc băng nhóm tội phạm nguy hiểm nhất thời bấy giờ mà còn giáng một đòn nặng nề vào giới "xã hội đen", những băng nhóm vừa mới nhen nhóm hay các băng nhóm đang hoạt động buộc phải thu gọn phạm vi, hoạt động lén lút không còn công khai như trước.

Bên cạnh đó, qua phiên tòa này đã tạo ra một tiền lệ quý báu về tranh tụng công khai, phán quyết dựa trên kết quả tranh tụng tại phiên tòa, đồng thời khẳng định tinh thần cải cách tư pháp không phải là khẩu hiệu khô khan mà được viết bằng bản lĩnh của người Thẩm phán TP.HCM.

Tính nhân văn từ Tòa Gia đình và Người chưa thành niên

Ngày 30/3/2016, Chánh án TANDTC ký quyết định thành lập Tòa Gia đình và Người chưa thành niên thuộc TAND TP.HCM. Ngày 4/4/2016, đơn vị chính thức ra mắt và đi vào hoạt động tại trụ sở riêng số 26 Lê Thánh Tôn, phường Sài Gòn. Đây là Tòa chuyên trách về gia đình và người chưa thành niên đầu tiên trên cả nước, đánh dấu bước tiến lịch sử của tiến trình cải cách tư pháp Việt Nam trong việc thực thi Công ước Quốc tế về quyền Trẻ em.

Xuất phát từ tư duy cải cách hiện đại, việc xét xử người chưa thành niên phạm tội hoặc giải quyết các tranh chấp hôn nhân gia đình liên quan đến trẻ em không thể áp dụng mô hình tố tụng hình sự chung. Mục tiêu tối thượng của tư pháp người chưa thành niên là giáo dục, cảm hóa, giúp các em nhận thức sai lầm để sửa chữa, thay vì thuần túy áp dụng hình phạt nặng nề trừng phạt.

Nhớ lại thời điểm khởi đầu đầy khó khăn, nguyên Chánh án TAND TP.HCM Ung Thị Xuân Hương cho biết, dù cơ sở vật chất của TAND thành phố thời điểm 2016 hết sức chật hẹp, ban lãnh đạo TAND thành phố vẫn quyết tâm dành trọn 3 phòng làm việc tại cơ sở Lê Thánh Tôn để cải tạo thành hệ thống phòng xét xử thân thiện.

Trong phòng xử này, Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân không mặc trang phục xét xử uy nghiêm mà mặc áo sơ mi công sở nhẹ nhàng; vị trí ngồi được thiết kế trên cùng một mặt phẳng bàn hình tròn, Thẩm phán ngồi ngang hàng với người chưa thành niên, cha mẹ và người giám hộ. Tòa án còn bố trí riêng phòng quan sát tâm lý, phòng chơi trẻ em, phòng trợ giúp y tế và pháp lý.

Thực tiễn xét xử tại Tòa Gia đình và Người chưa thành niên TP.HCM trong gần một thập kỷ qua đã chứng minh tính đúng đắn tuyệt đối của mô hình này. Hàng nghìn thanh thiếu niên lỡ bước đã nhận được sự phân tích thấu tình đạt lý, mở ra cơ hội hoàn lương sửa sai mà không bị rào cản tâm lý đè nặng. Mô hình tư pháp thân thiện này được Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) đánh giá là điểm sáng của Việt Nam và được TANDTC nhân rộng ra tất cả các tỉnh, thành phố trên toàn quốc.

Thí điểm Hòa giải, đối thoại - Hàn gắn mâu thuẫn từ gốc rễ

Sau khi được TANDTC tin tưởng chọn làm nơi thí điểm Trung tâm Hòa giải, đối thoại tại Tòa án, ngày 7/11/2018, TAND TP.HCM tổ chức Hội nghị triển khai thí điểm tăng cường công tác hòa giải, đối thoại trong giải quyết án dân sự, hành chính tại TP.HCM.

Ban chỉ đạo thí điểm hòa giải, đối thoại trong giải quyết tranh chấp dân sự và khiếu kiện hành chính TP.HCM chính thức ra mắt với 12 thành viên. Đồng thời, thành lập 10 trung tâm hòa giải, ra mắt ban lãnh đạo và danh sách hòa giải viên. Dù trụ sở các TAND quận/huyện rất chật, Thẩm phán đã dồn phòng làm việc, thậm chí TAND thành phố phải dựng nhà lắp ghép tạm để có không gian cho Hòa giải viên làm việc.

"Kết quả ban đầu đã vượt ngoài mong đợi, sau thí điểm, tỷ lệ hòa giải thành đạt trên 80%. Hàng nghìn tranh chấp dân sự, hôn nhân gia đình, thương mại đã được giải quyết thấu tình, đạt lý. Hòa giải, đối thoại là phương thức giải quyết hiệu quả các tranh chấp, không phải mở phiên tòa xét xử, tiết kiệm chi phí, thời gian, công sức của đương sự, Nhà nước và toàn xã hội; hạn chế kháng cáo, kháng nghị, tranh chấp khiếu kiện phức tạp kéo dài, giảm tải cho công tác xét xử của Tòa án. Đồng thời, kết quả hòa giải, đối thoại góp phần hàn gắn rạn nứt giữa các đương sự, giữ gìn ổn định trật tự xã hội, tạo đồng thuận và xây dựng khối đoàn kết trong nhân dân. Đây chính là cơ sở thực tiễn để Quốc hội thông qua Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án năm 2020", nguyên Chánh án TAND TP.HCM Ung Thị Xuân Hương chia sẻ.

Bên cạnh công tác xét xử, TAND TP.HCM cũng là đơn vị đi đầu cả nước về ứng dụng công nghệ thông tin và cải cách hành chính tư pháp. Ngay từ năm 1997, TAND thành phố đã tự xây dựng phần mềm quản lý án; năm 2015 triển khai mô hình 'Một cửa, một cửa liên thông', số hóa hồ sơ, quản lý vụ án bằng mã vạch. Tất cả những bước đi tiên phong đó đã khẳng định, TAND TP.HCM luôn đổi mới vì Nhân dân, lấy sự hài lòng và niềm tin của Nhân dân làm thước đo giá trị công lý.

Bài 4: Bảo vệ bình yên của thành phố và bản lĩnh trước các "siêu" đại án

Quang Trung