Bài 2: Bản lĩnh trước các đại án - Bệ đỡ cho nền kinh tế mở cửa
.jpg)
Hướng tới mốc son lịch sử 50 năm thành lập Tòa án nhân dân hai cấp TP.HCM (10/8/1976 – 10/8/2026), Báo Công lý thực hiện loạt bài nhìn lại nửa thế kỷ cống hiến của đơn vị. Thành lập trong hoàn cảnh thiếu thốn về lực lượng, cơ sở vật chất và quy định pháp luật, TAND hai cấp TP.HCM đã nỗ lực hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao, đóng góp tích cực vào việc hoàn thiện thể chế và tạo bệ đỡ tư pháp vững chắc cho sự phát triển của đất nước.
Bài 2: Bản lĩnh trước các đại án - Bệ đỡ cho nền kinh tế mở cửa
Bước vào thời kỳ Đổi mới, TP.HCM nhanh chóng khẳng định đầu tàu kinh tế sôi động và tiên phong của cả nước. Quá trình chuyển dịch sâu sắc từ cơ chế quản lý tập trung, bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã giải phóng mạnh mẽ sức sản xuất và tạo động lực bứt phá toàn diện. Tuy nhiên, sự phát triển bùng nổ ấy bộc lộ những mặt trái phức tạp, các hành vi vi phạm pháp luật, tranh chấp kinh tế và các phương thức tội phạm mới xuất hiện với quy mô lớn cùng thủ đoạn tinh vi chưa từng có tiền lệ tố tụng.
Đứng trước đòi hỏi cấp bách của lịch sử, TAND TP.HCM tiếp tục giữ vững vai trò đơn vị “đầu sóng ngọn gió”, không chỉ nghiêm minh gác cổng công lý mà còn chủ động thể hiện bản lĩnh của một “kiến trúc sư tư pháp”. Thông qua thực tiễn xét xử, TAND TP.HCM đã kịp thời tham mưu, đề xuất những kiến nghị lập pháp, góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý, giữ vững kỷ cương và tạo bệ đỡ an toàn cho nền kinh tế thị trường vận hành đúng định hướng.
"Khai sinh" các Tòa chuyên trách
Với sự gia tăng nhanh chóng các giao dịch dân sự, hợp đồng thương mại, dự án liên doanh có yếu tố nước ngoài cùng hệ thống tín dụng trong giai đoạn 1990 - 2000 đã dẫn đến sự gia tăng phi mã của các vụ án liên quan đến kinh tế tại TP.HCM, có thời điểm chiếm tới 1/3 tổng số lượng án của cả nước.
Thực tiễn này khiến hệ thống pháp luật cũ cùng phương thức vận hành truyền thống bộc lộ rõ sự bất cập, không còn đủ sức gánh vác các mối quan hệ kinh tế đa phương và phức tạp. Đứng trước đòi hỏi cấp bách nhằm đáp ứng tốc độ phát triển của một siêu đô thị, các Tòa chuyên trách lần lượt được thành lập, không chỉ nâng cao năng lực giải quyết án mà còn xác lập bệ đỡ pháp lý vững chắc, bảo vệ bình đẳng quyền lợi của mọi thành phần kinh tế và củng cố niềm tin cho các nhà đầu tư.
Trên cơ sở Hiến pháp 1992 và Luật Tổ chức TAND sửa đổi, Tòa Kinh tế TAND TP.HCM chính thức được thành lập năm 1994, tiếp nhận toàn bộ thẩm quyền từ hệ thống Trọng tài Kinh tế Nhà nước cũ.
Đến ngày 01/7/1996, Tòa Lao động, Tòa Hành chính tiếp tục ra đời. Đây là bước đi mang tính lịch sử đối với nền tư pháp thành phố và cả nước.
Việc thành lập các Tòa chuyên trách không chỉ giúp giải quyết nhanh chóng các tranh chấp phức tạp về hợp đồng, sở hữu trí tuệ, phá sản doanh nghiệp, mà còn xây dựng một bệ đỡ pháp lý vững chắc.
Quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp nhà nước, kinh tế tư nhân hay tập đoàn nước ngoài đều được bảo vệ bình đẳng trước pháp luật, tạo dựng niềm tin tuyệt đối cho các nhà đầu tư.
Kiến nghị hoàn thiện thể chế từ thực tiễn xét xử
Năm 1990, khi nền kinh tế hàng hóa vừa mới phôi thai, vụ đổ vỡ của Hợp tác xã tín dụng Nước hoa Thanh Hương do Nguyễn Văn Mười Hai cầm đầu đã dội gáo nước lạnh vào thị trường tài chính. Đây là vụ lừa đảo chiếm dụng vốn Việt Nam thời điểm đó, chiếm đoạt 116 tỷ đồng – con số không tưởng thời bấy giờ khiến hơn 70.000 bị hại rơi vào cảnh trắng tay, đẩy an ninh trật tự thành phố vào tình trạng căng thẳng.
Khi đưa vụ án ra xét xử, Hội đồng xét xử TAND TP.HCM đối mặt với khoảng trống pháp lý nghiêm trọng: quy định về tội danh Lừa đảo chiếm đoạt tài sản công dân trong Bộ luật Hình sự thời kỳ đó có khung hình phạt tối đa là 15 năm tù.
Mức án này hoàn toàn bất lực trước hậu quả khủng khiếp mà vụ án gây ra. Thể hiện bản lĩnh và tư duy sắc bén, Hội đồng xét xử đã khéo léo bóc tách hành vi, áp dụng hình phạt tù chung thân đối với Nguyễn Văn Mười Hai về tội Đưa hối lộ để tương xứng với tính chất nguy hiểm của tội phạm.
Đặc biệt, từ thực tiễn tại phiên tòa lịch sử này), TAND TP.HCM đã kiến nghị những bất cập của luật và được Quốc hội tiếp thu, kịp thời sửa đổi, bổ sung Bộ Luật Hình sự.
"Sau vụ Nước hoa Thanh Hương, từ thực tiễn đấu tranh đầy cam go, chúng tôi đã quyết liệt kiến nghị Trung ương phải sửa đổi tận gốc Bộ Luật Hình sự. Không thể để một tội danh gây hậu quả hủy hoại kinh tế, đẩy hàng vạn người vào đường cùng mà mức án tối đa chỉ có 15 năm tù. Khung hình phạt đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng buộc phải tăng lên mức tử hình mới đủ sức răn đe, bảo vệ tài sản của nhân dân", nguyên Phó Chánh án TANDTC, Chánh án TAND TP.HCM Lê Thúc Anh chia sẻ.
Bước sang những năm cuối thập niên 1990, các đại án như Tamexco (Phạm Huy Phước), Epco - Minh Phụng (Tăng Minh Phụng, Liên Khui Thìn), Tân Trường Sanh - Trần Đàm... tiếp tục thử thách bản lĩnh của TAND TP.HCM.
Trong đại án Epco - Minh Phụng, Tăng Minh Phụng đã lợi dụng kẽ hở pháp lý, thành lập hơn 40 công ty "ma", đưa người nhà, bảo vệ, lái xe đứng tên để vay vốn khống, rút ruột hàng nghìn tỷ đồng từ hệ thống ngân hàng để găm giữ bất động sản. Hồ sơ vụ án tính bằng tấn, phải chở bằng xe tải. Tòa án thành phố bố trí hẳn một phòng lớn, phân công tổ thư ký gần 10 người quản lý, phân loại hàng nghìn chứng từ, tài sản.
Nhắc lại vụ án này, Chủ tọa phiên tòa xét xử vụ Tamexco, ông Bùi Hoàng Danh, nguyên Chánh án TAND TP.HCM cho biết: "Xét xử những vụ án kinh tế lớn như Tamexco hay Epco - Minh Phụng hết sức khó vì chưa từng có tiền lệ. Khó nhất là xét xử như thế nào để vừa trừng trị nghiêm minh kẻ phạm tội, phục vụ yêu cầu chính trị, vừa có tính giáo dục riêng và phòng ngừa chung. Qua những vụ án này, tác động xã hội là rất lớn. Các nhà đầu tư không còn đầu tư dàn trải, chụp giật hay lợi dụng kẽ hở quản lý như trước nữa".
Qua xét xử các vụ đại án về kinh tế, TAND TP.HCM đã bóc tách, chỉ rõ những kẽ hở trong thẩm định tín dụng, quản lý tài sản thế chấp và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Những kiến nghị từ thực tế xét xử đã tạo tiền đề để Trung ương sửa đổi và ban hành Luật Các tổ chức tín dụng, Luật Đất đai, Luật Phá sản và các quy định về đăng ký giao dịch bảo đảm. Từ đó, giúp thanh lọc môi trường đầu tư, đưa nền kinh tế thị trường của thành phố đi vào quỹ đạo vận hành an toàn và minh bạch.
Quang Trung