Tuy nhiên, đi kèm với bước “đại nhảy vọt” ấy là những rủi ro hoàn toàn mới về độ chính xác, tính minh bạch và trách nhiệm pháp lý. Giữa làn sóng AI tạo sinh, Châu Âu vẫn giữ vững triết lý CEPEJ 2018: Công nghệ chỉ hỗ trợ, còn quyền phán quyết của Thẩm phán là "lằn ranh đỏ" không thể xóa nhòa.

Bước nhảy vọt và “phép màu” hiệu suất trên công đường

AI tạo sinh (tên tiếng Anh là Generative AI hay GenAI) là một nhánh nâng cao của AI, tập trung vào khả năng tự sáng tạo, tạo lập ra các nội dung mới hoàn toàn dựa trên các yêu cầu của con người.

Chỉ trong một thời gian ngắn, AI tạo sinh tạo ra bước ngoặt mang tính cách mạng trong tiến trình chuyển đổi số toàn cầu.

Khác với các hệ thống AI truyền thống vốn chỉ dừng lại ở việc phân tích dữ liệu khô khan hay đưa ra dự báo theo thuật toán đóng, AI tạo sinh có khả năng tự tổng hợp văn bản, hệ thống hóa lập luận và giao tiếp bằng ngôn ngữ tự nhiên với độ linh hoạt chưa từng có.

Đối với hệ thống tư pháp, đây dường như là một "phép màu" về hiệu suất. Một Thẩm phán hay Thư ký Tòa án giờ đây có thể giao cho AI tóm tắt hàng nghìn trang hồ sơ phức tạp, rà soát hàng trăm án lệ tương tự hoặc thậm chí hỗ trợ phác thảo những đoạn dự thảo bản án đầu tiên.

Những công việc nghiên cứu chuyên sâu vốn tiêu tốn hàng tuần lễ nay có thể được rút ngắn xuống còn vài phút. Thế nhưng, chính năng lực "siêu việt" ấy lại nhanh chóng đặt ra một bài toán hóc búa về chuẩn mực. Đó là khi AI có thể viết ra những văn bản mang đầy đủ tính pháp lý, liệu AI có đang tiến quá gần đến ranh giới của hoạt động xét xử?

Khi AI biết… ngụy tạo một cách thuyết phục

Khác với sự nguy hiểm của AI truyền thống nằm ở tính "hộp đen" (không thể giải thích cách đưa ra kết quả) hay sự thiên lệch từ dữ liệu đầu vào (bias), AI tạo sinh lại mang đến một mối đe dọa mang tính bản chất hơn là sự ngụy tạo thông tin (AI Hallucination).

AI tạo sinh không ‘hiểu’ sự thật theo nghĩa pháp lý. Nó dự đoán chuỗi từ có xác suất xuất hiện cao nhất dựa trên dữ liệu đã được huấn luyện. Vì vậy, một câu trả lời nghe rất thuyết phục không đồng nghĩa với việc nó đúng về mặt pháp lý.

Do đó, nó hoàn toàn có thể tự "sáng tác" ra một trích dẫn án lệ không hề tồn tại, một điều khoản luật bị suy diễn sai lệch, hoặc một bản tóm tắt hồ sơ bỏ sót chi tiết quan trọng nhưng được trình bày bằng một văn phong vô cùng chặt chẽ, logic và thuyết phục.

Trong đời sống thường nhật, một câu trả lời sai của AI chỉ gây ra sự nhầm lẫn nhỏ. Thế nhưng trên công đường, nơi mỗi phán quyết gắn liền với nhân thân, tài sản và tự do của con người, một sai sót nhỏ do "ảo giác" của thuật toán có thể dẫn đến “thảm họa” tư pháp.

Chưa dừng lại ở đó, việc đưa dữ liệu tố tụng chưa công khai vào các mô hình AI thương mại còn làm dấy lên hồi chuông báo động về nguy cơ rò rỉ bí mật nhà nước, vi phạm quyền riêng tư và xâm phạm quyền được xét xử công bằng.

CEPEJ: Tuyệt đối kiểm soát dù không cấm đoán cực đoan

Trước làn sóng GenAI càn quét qua các phòng xử án, Ủy ban Châu Âu về Hiệu quả Tư pháp (CEPEJ) thuộc Hội đồng Châu Âu đã không chọn con đường cấm đoán cực đoan. Nhận thức rõ công nghệ là xu thế không thể đảo ngược, từ năm 2024 đến nay, CEPEJ tiếp tục cập nhật các bộ hướng dẫn chuyên sâu nhằm đưa GenAI vào "khuôn khổ" pháp lý.

Thông điệp cốt lõi và xuyên suốt của Châu Âu vẫn nhất quán: AI có thể đóng vai trò một "thư ký số" tận tụy, nhưng người cầm cán cân công lý phải luôn luôn là con người.

Trong các văn kiện điều chỉnh mới nhất, CEPEJ nhấn mạnh các nguyên tắc "thép":

Thứ nhất, quyền tư pháp là duy nhất và bất khả xâm phạm. Việc đánh giá chứng cứ, giải thích pháp luật, cân nhắc yếu tố nhân văn và đưa ra phán quyết thuộc về thẩm quyền riêng có của Thẩm phán;

Thứ hai, kết quả của AI không bao giờ có giá trị ràng buộc. Mọi văn bản hay đề xuất do GenAI tạo ra chỉ mang tính chất tham khảo thuần túy;

Thứ ba, quyền được xét xử bởi một thẩm phán. Người dân có quyền được vụ việc của mình được xem xét và quyết định bởi một Thẩm phán độc lập, chứ không phải bởi một hệ thống tự động..

Giữ vững "lằn ranh đỏ" của nền tư pháp hiện đại

Hiến chương Đạo đức năm 2018 đặt nền móng lý luận, nhưng sự xuất hiện của AI tạo sinh chính là "phép thử lửa" lớn nhất đối với bản lĩnh quản trị công nghệ của Châu Âu.

Thực tế chứng minh, công nghệ càng thông minh bao nhiêu, yêu cầu về trách nhiệm giải trình và sự giám sát của con người càng phải được thắt chặt bấy nhiêu. Châu Âu không nhìn GenAI như một cuộc đua nghẹt thở về tốc độ xử lý hồ sơ hay việc giảm tải gánh nặng hành chính bằng mọi giá. Thước đo tối thượng của công lý chưa bao giờ là tốc độ.

Bài học thực tiễn đã xuất hiện ngay tại Anh và Pháp, khi một số luật sư vì quá phụ thuộc vào AI tạo sinh để đẩy nhanh tiến độ làm việc đã nộp lên Tòa án các tài liệu chứa những án lệ hoàn toàn "bịa đặt", do AI tự sáng tác ra với các trích dẫn vô cùng logic.

Sau các vụ việc trên, Hệ thống Tòa án và Cơ quan Tư pháp Vương quốc Anh đã ban hành và liên tục cập nhật hướng dẫn, yêu cầu Thẩm phán cũng như những người tham gia tố tụng phải đặc biệt thận trọng khi sử dụng AI tạo sinh, đồng thời khẳng định trách nhiệm cuối cùng đối với mọi tài liệu và quyết định pháp lý luôn thuộc về con người.

Sự kiên định của Châu Âu mang đến một bài học đắt giá cho toàn thế giới. Đó là một nền tư pháp hiện đại và văn minh cần được khẳng định bằng khả năng giữ cho con người luôn là chủ thể, là trung tâm và là người chịu trách nhiệm cuối cùng trước mỗi phán quyết, tuyệt đối không được đo bằng mức độ phức tạp của thuật toán.

(Còn tiếp…)

(Bài viết được thực hiện trên cơ sở nghiên cứu, đối chiếu các văn kiện, hướng dẫn chính thức của CEPEJ cùng các tài liệu nghiên cứu quốc tế về ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực tư pháp)