xahoi.congly.vn

Trao đổi nghiệp vụ

Hoàn thiện quy định về trả hồ sơ điều tra bổ sung: Gỡ vướng từ thực tiễn xét xử

Nguyễn Thị Kim Phượng - TAQS khu vực QK9

Trả hồ sơ để điều tra bổ sung là chế định quan trọng giúp Tòa án khắc phục thiếu sót tố tụng, tránh oan sai, bỏ lọt tội phạm. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đang bộc lộ nhiều vướng mắc về thời hạn, số lần trả hồ sơ và sự phối hợp liên ngành, đòi hỏi phải sớm hoàn thiện.

Những bất cập từ thực tiễn xét xử

Để đưa ra bản án thấu tình đạt lý, Tòa án không thể chỉ dựa vào những tài liệu sẵn có nếu quá trình thu thập chứng cứ chưa đầy đủ, có vi phạm thủ tục tố tụng nghiêm trọng hoặc xuất hiện dấu hiệu bỏ lọt tội phạm, đồng phạm.

Khi đó, việc trả hồ sơ để điều tra bổ sung là yêu cầu bắt buộc. Thế nhưng, quá trình vận dụng các quy định của BLTTHS năm 2015 đang đặt ra không ít thách thức cho người tiến hành tố tụng.

Thứ nhất là sự "bó hẹp" về thời hạn điều tra bổ sung và thiếu cơ chế gia hạn. Theo quy định hiện hành, thời hạn điều tra bổ sung không quá 02 tháng nếu do Viện kiểm sát (VKS) trả lại và không quá 01 tháng nếu do Tòa án trả lại, tính từ ngày Cơ quan điều tra (CQĐT) nhận lại hồ sơ.

Quy định mang tính "cào bằng" này không phân hóa theo tính chất phức tạp hay loại tội phạm (ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng).

Với những vụ án phức tạp, cần trưng cầu giám định hoặc chờ kết quả xác minh từ cơ quan chuyên môn, thời hạn 01 tháng là quá ngắn, gây áp lực lớn cho CQĐT khi VKS không thể tự mình bổ sung. Bên cạnh đó, luật cũng chưa quy định rõ trong thời hạn bao lâu kể từ khi nhận hồ sơ từ Tòa án, VKS phải chuyển cho CQĐT.

Thứ hai là giới hạn số lần trả hồ sơ. Khoản 2 Điều 174 BLTTHS năm 2015 quy định Thẩm phán chủ tọa phiên tòa chỉ được trả hồ sơ điều tra bổ sung một lần trong giai đoạn chuẩn bị xét xử và Hội đồng xét xử (HĐXX) chỉ được trả một lần tại phiên tòa. Quy định này nhằm chống lạm dụng việc trả hồ sơ để kéo dài vụ án, nhưng lại làm khó Tòa án khi thực tế phát sinh tình tiết mới hoặc cơ quan điều tra, truy tố thực hiện chưa đạt yêu cầu.

Đơn cử như vụ án Tống Duy T. bị truy tố về tội "Trộm cắp tài sản". Do hồ sơ chưa làm rõ vai trò đồng phạm giữa T. và đối tượng R. (đã bỏ trốn) trong việc trực tiếp đột nhập lấy máy phát điện, Thẩm phán đã trả hồ sơ lần 1 yêu cầu thực nghiệm điều tra nhưng VKS không thực hiện.

Tại phiên tòa, HĐXX tiếp tục trả hồ sơ lần 2 để làm rõ nội dung này nhưng kết quả vẫn chưa đạt yêu cầu. Do đã hết "hạn mức" 02 lần trả hồ sơ theo luật định, Tòa án buộc phải đưa vụ án ra xét xử dù chứng cứ về vai trò phạm tội vẫn còn bỏ ngỏ, tiềm ẩn nguy cơ thiếu khách quan, toàn diện.

Thứ ba là thời hạn chuẩn bị xét xử sau khi nhận lại hồ sơ điều tra bổ sung chỉ vỏn vẹn 15 ngày. Nếu kết quả điều tra bổ sung làm phát sinh thêm bị can mới hoặc tội danh mới, quỹ thời gian này không đủ để Thẩm phán nghiên cứu thấu đáo toàn bộ vụ án.

Thứ tư là sự thiếu thống nhất giữa Tòa án và VKS trong việc xử lý các yêu cầu bổ sung chứng cứ. Theo khoản 3 Điều 280 BLTTHS năm 2015, nếu VKS không bổ sung được các vấn đề Tòa án yêu cầu và vẫn giữ nguyên quyết định truy tố thì Tòa án tiến hành xét xử. Tuy nhiên, trường hợp vấn đề cần bổ sung là căn cứ cốt lõi để buộc tội nhưng VKS cho rằng "không có căn cứ" nên không thực hiện, hiện vẫn tồn tại nhiều quan điểm xử lý khác nhau.

Tương tự, khi có nghi ngờ về kết quả giám định, định giá tài sản, Tòa án trả hồ sơ yêu cầu VKS làm rõ vì đây là chứng cứ chứng minh tội phạm không thể bổ sung tại tòa. Ngược lại, VKS lại viện dẫn khoản 5 Điều 252 BLTTHS để từ chối vì cho rằng Tòa án có thẩm quyền tự trưng cầu giám định lại, định giá lại.

Kiến nghị hoàn thiện để nâng cao chất lượng xét xử

Để tháo gỡ những "nút thắt" nêu trên, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp hiện nay, việc sửa đổi, bổ sung các quy định của BLTTHS năm 2015 theo hướng linh hoạt, sát thực tiễn là hết sức cần thiết:

Phân hóa thời hạn và bổ sung cơ chế gia hạn: Cần sửa đổi khoản 2 Điều 174 BLTTHS theo hướng quy định thời hạn điều tra bổ sung tương ứng với từng nhóm tội phạm (từ ít nghiêm trọng đến đặc biệt nghiêm trọng). Đồng thời, bổ sung quy định cho phép gia hạn điều tra bổ sung đối với các vụ án phức tạp, phải chờ kết quả giám định, xác minh chuyên môn, và ấn định thời hạn cụ thể để VKS chuyển hồ sơ cho CQĐT sau khi nhận quyết định trả hồ sơ từ Tòa án.

Điều chỉnh quy định về số lần trả hồ sơ: Nên nâng số lần Thẩm phán chủ tọa phiên tòa được trả hồ sơ điều tra bổ sung trong giai đoạn chuẩn bị xét xử lên 02 lần. Cùng với đó, cần bổ sung vào Điều 280 BLTTHS quy định thống nhất cách tính số lần trả hồ sơ theo từng nội dung yêu cầu. Nếu yêu cầu lần trước chưa được thực hiện, chưa đạt yêu cầu hoặc phát sinh tình tiết mới thì Tòa án vẫn có quyền tiếp tục trả hồ sơ để bảo đảm sự thật khách quan của vụ án.

Linh hoạt thời hạn chuẩn bị xét xử: Sửa đổi khoản 2 Điều 277 BLTTHS theo hướng phân hóa thời hạn chuẩn bị xét xử đối với vụ án trả điều tra bổ sung theo loại tội phạm và cho phép gia hạn đối với án phức tạp.

Phân định rõ trách nhiệm giám định, định giá lại: Liên ngành tư pháp Trung ương cần sớm ban hành văn bản hướng dẫn cụ thể theo hướng: VKS có trách nhiệm trưng cầu giám định bổ sung, giám định lại, định giá lại tài sản theo yêu cầu của Tòa án; Tòa án chỉ trực tiếp thực hiện thẩm quyền này khi có căn cứ nghi ngờ kết quả giám định, định giá trước đó là không đúng.

Ngoài ra, trường hợp VKS giữ nguyên quan điểm truy tố mà không bổ sung chứng cứ theo yêu cầu của Tòa án, HĐXX cần căn cứ Điều 298 BLTTHS để xét xử; nếu không đủ căn cứ buộc tội thì mạnh dạn tuyên bị cáo không phạm tội và kiến nghị lên cấp trên nhằm tránh kéo dài thời hạn giải quyết vụ án.

Việc hoàn thiện cơ chế trả hồ sơ điều tra bổ sung không chỉ tháo gỡ khó khăn cho đội ngũ Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên mà còn là "lá chắn" vững chắc bảo vệ quyền con người, quyền công dân, củng cố niềm tin của nhân dân vào nền công lý.

Nguyễn Thị Kim Phượng - TAQS khu vực QK9