Ông ngoại được tặng Huân chương Kháng chiến, bị cáo có được giảm nhẹ trách nhiệm hình sự không?

Theo nội dung vụ án, do không có nghề nghiệp ổn định nhưng muốn có tiền tiêu xài cá nhân, trong khoảng thời gian từ năm 2019 đến năm 2026, bị cáo A đã nhiều lần sử dụng quân phục, biển tên giả, tự giới thiệu mình là sĩ quan thuộc Quân đội nhân dân Việt Nam nhằm tạo lòng tin với các bị hại.

Bằng thủ đoạn gian dối này, A thực hiện hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản của nhiều người với tổng số tiền gần 300 triệu đồng. Hành vi của A bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản” theo Điều 174 Bộ luật Hình sự (BLHS).

Trong quá trình giải quyết vụ án, bị cáo A xuất trình tài liệu chứng minh ông ngoại được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Kháng chiến hạng Nhì và đề nghị Hội đồng xét xử xem xét đây là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo khoản 2 Điều 51 BLHS.

Vấn đề đặt ra là việc ông ngoại của bị cáo được tặng Huân chương Kháng chiến hạng Nhì có được xem xét là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự hay không, khi khoản 5 Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP chỉ quy định một số danh hiệu cụ thể của người thân người phạm tội?

Đối với vấn đề này, có hai quan điểm khác nhau.

Quan điểm thứ nhất: Không chấp nhận việc ông ngoại của bị cáo được tặng Huân chương Kháng chiến hạng Nhì là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo khoản 2 Điều 51 BLHS. Bởi lẽ, khoản 5 Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP chỉ quy định trường hợp người phạm tội có ông, bà được Nhà nước tặng danh hiệu Anh hùng Lao động hoặc Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Trong khi đó, Huân chương Kháng chiến hạng Nhì là hình thức khen thưởng, không đồng nhất với những danh hiệu này. Việc mở rộng phạm vi áp dụng có thể dẫn đến sự thiếu thống nhất trong xét xử, nhất là khi bị cáo đã nhiều lần sử dụng quân phục, biển tên giả để thực hiện hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Quan điểm thứ hai: Có thể xem xét việc ông ngoại của bị cáo được tặng Huân chương Kháng chiến hạng Nhì là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo khoản 2 Điều 51 BLHS. Mặc dù hình thức khen thưởng này không thuộc khoản 5 Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP, nhưng khoản 10 Điều 3 vẫn cho phép Tòa án xem xét tình tiết giảm nhẹ khác. Đồng thời, các văn bản giải đáp nghiệp vụ trước đây của Tòa án nhân dân tối cao cũng ghi nhận khả năng xem xét những tình tiết liên quan đến nhân thân, hoàn cảnh của người phạm tội, trong đó có trường hợp người thân là người có công với cách mạng. Vì vậy, việc không được liệt kê cụ thể không đồng nghĩa với việc tuyệt đối không được xem xét giảm nhẹ.

Chúng tôi đồng tình với quan điểm thứ hai, cho rằng việc ông ngoại của bị cáo được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Kháng chiến hạng Nhì có thể được Tòa án xem xét là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự (BLHS), trên cơ sở các căn cứ pháp lý sau:

Trước hết, Huân chương Kháng chiến hạng Nhì là sự ghi nhận chính thức của Nhà nước đối với công lao, thành tích trong sự nghiệp kháng chiến. Mặc dù không đồng nhất với danh hiệu Anh hùng Lao động hoặc Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, nhưng sự khác biệt về hình thức khen thưởng không làm mất đi giá trị công lao đã được Nhà nước ghi nhận. Vấn đề cần xem xét là công lao của người thân có thể được cân nhắc là tình tiết giảm nhẹ khác theo quy định của BLHS hay không.

Khoản 2 Điều 51 BLHS quy định: “Khi quyết định hình phạt, Tòa án có thể coi đầu thú hoặc tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ, nhưng phải ghi rõ lý do giảm nhẹ trong bản án”. Đây là quy định có tính mở, cho phép Tòa án xem xét những tình tiết chưa được liệt kê cụ thể, nhưng phải có căn cứ và nêu rõ lý do áp dụng.

Đáng chú ý, tại mục I.5 Công văn số 212/TANDTC-PC ngày 13/9/2019, Tòa án nhân dân tối cao đã giải đáp vướng mắc về việc xem xét tình tiết giảm nhẹ đối với người phạm tội có ông, bà là người có công với cách mạng.

Theo đó, Tòa án có thể tham khảo điểm c mục 5 Nghị quyết số 01/2000/NQ-HĐTP ngày 04/8/2000 và xem xét những tình tiết khác tùy từng trường hợp, hoàn cảnh cụ thể của người phạm tội, nhưng phải ghi rõ trong bản án. Mặc dù không trực tiếp hướng dẫn trường hợp ông ngoại được tặng Huân chương Kháng chiến hạng Nhì, Công văn này cho thấy việc áp dụng khoản 2 Điều 51 BLHS không chỉ giới hạn ở những trường hợp được liệt kê.

Đặc biệt, khoản 5 Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP quy định trường hợp người phạm tội có mẹ hoặc bà được tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng; có cha, mẹ, ông, bà được tặng danh hiệu Anh hùng Lao động hoặc Anh hùng

Lực lượng vũ trang nhân dân. Trong khi đó, khoản 10 Điều 3 tiếp tục cho phép Tòa án xem xét những tình tiết giảm nhẹ khác theo khoản 2 Điều 51 BLHS, nhưng phải ghi rõ lý do trong bản án và áp dụng thận trọng, chặt chẽ.

Theo chúng tôi, cần phân biệt phạm vi áp dụng của hai quy định này. Khoản 5 Điều 3 hướng dẫn những trường hợp cụ thể liên quan đến danh hiệu của người thân, còn khoản 10 Điều 3 duy trì khả năng xem xét các tình tiết khác chưa được liệt kê.

Vì vậy, việc Huân chương Kháng chiến hạng Nhì không thuộc khoản 5 không đồng nghĩa với việc tuyệt đối bị loại trừ khỏi phạm vi xem xét của khoản 10. Tuy nhiên, cũng không thể mặc nhiên công nhận mọi huân chương, huy chương của người thân là tình tiết giảm nhẹ, bởi điều đó sẽ làm mất ý nghĩa của những điều kiện đã được quy định cụ thể.

Đối với vụ án này, tài liệu chứng minh ông ngoại được tặng Huân chương Kháng chiến hạng Nhì xác lập công lao của người thân đã được Nhà nước ghi nhận.

Công lao đó không phải thành tích của chính bị cáo, cũng không làm thay đổi tính chất hành vi phạm tội, nhưng có thể được Hội đồng xét xử cân nhắc như một yếu tố về truyền thống gia đình, hoàn cảnh của người phạm tội.

Mặt khác, việc bị cáo nhiều lần sử dụng quân phục, biển tên giả để lừa đảo chiếm đoạt tài sản là tình tiết cần được đánh giá toàn diện, đầy đủ khi quyết định hình phạt, nhưng không đương nhiên loại trừ khả năng xem xét tình tiết giảm nhẹ. Theo Điều 50 BLHS, Tòa án phải cân nhắc toàn diện tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, nhân thân người phạm tội cùng các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Trên cơ sở các lập luận nêu trên, chúng tôi đồng tình với quan điểm cho rằng Hội đồng xét xử có thể vận dụng khoản 10 Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP để xem xét việc ông ngoại của bị cáo được tặng thưởng Huân chương Kháng chiến hạng Nhì là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo khoản 2 Điều 51 BLHS. Tuy nhiên, việc áp dụng không mang tính đương nhiên mà phải căn cứ vào tài liệu chứng minh hợp pháp, hoàn cảnh cụ thể của vụ án và lý do giảm nhẹ được xác định rõ trong bản án.

Cách tiếp cận này vừa bảo đảm tính mở của quy định về tình tiết giảm nhẹ, vừa phù hợp với nguyên tắc cá thể hóa hình phạt, đồng thời tránh việc mở rộng tùy nghi các trường hợp đã được pháp luật hướng dẫn cụ thể.

Để góp phần thống nhất nhận thức và áp dụng pháp luật, chúng tôi mong nhận được ý kiến trao đổi của các đồng nghiệp: Việc khoản 5 Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP quy định cụ thể một số danh hiệu của người thân có loại trừ khả năng xem xét các hình thức khen thưởng khác theo khoản 10 Điều 3 hay không?

Trên đây là quan điểm của chúng tôi, rất mong nhận được ý kiến trao đổi, đóng góp của các đồng nghiệp nhằm góp phần thống nhất nhận thức và áp dụng đúng quy định của pháp luật về tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.