Bàn về áp dụng tình tiết “Tái phạm nguy hiểm”: Nhìn từ một vụ án thực tế

Theo nội dung vụ án, vào năm 2022, Nguyễn Hoàng M phạm tội “Trộm cắp tài sản” và bị Tòa án tuyên phạt 6 tháng tù giam. Khi chưa được xóa án tích, đến năm 2023, M tiếp tục thực hiện hành vi trộm cắp tài sản và bị kết án 12 tháng tù.

Đáng chú ý, tại phiên tòa xét xử lần thứ hai này, Hội đồng xét xử đã không áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự “Tái phạm” đối với M và bản án này sau đó đã có hiệu lực pháp luật.

Đến năm 2024, trong thời gian chưa được xóa án tích của các bản án trước, M lại tiếp tục lén lút cắt trộm 37,55 mét dây đồng tiếp địa với tổng trị giá định giá là 3.009.674 đồng.

Như vậy, tính đến thời điểm bị truy cứu trách nhiệm hình sự năm 2024, M đã 3 lần thực hiện hành vi phạm tội cố ý.

Khi đưa vụ án ra xét xử lần thứ ba, một vấn đề pháp lý phức tạp được đặt ra, hành vi trộm cắp dây tiếp địa năm 2024 của Nguyễn Hoàng M thuộc trường hợp “Tái phạm” hay “Tái phạm nguy hiểm”?

Qua trao đổi nghiệp vụ, hiện đang tồn tại hai luồng quan điểm khác nhau.

Quan điểm thứ nhất, chỉ áp dụng tình tiết tăng nặng “Tái phạm”. Quan điểm này lập luận rằng, ở lần phạm tội thứ hai (năm 2023), hành vi của M về bản chất thuộc trường hợp tái phạm, song bản án có hiệu lực pháp luật lại không ghi nhận và không áp dụng tình tiết tăng nặng này. Bản án đã có hiệu lực và đã được đưa ra thi hành theo đúng quy định tố tụng.

Thiếu sót này thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng ở bản án trước. Do đó, theo nguyên tắc có lợi cho người phạm tội, Tòa án xét xử lần thứ ba không thể mặc nhiên suy diễn hoặc "công nhận gián tiếp" sự tồn tại của việc đã tái phạm trước đó để làm căn cứ xác định điểm b khoản 2 Điều 53 BLHS ("Đã tái phạm, chưa được xóa án tích mà lại thực hiện hành vi phạm tội do cố ý").

Vì vậy, lần phạm tội năm 2024 của M chỉ bị coi là phạm tội với tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự "Tái phạm" theo quy định tại điểm h khoản 1 Điều 52 BLHS.

Quan điểm thứ hai cho rằng, hành vi cấu thành tình tiết định khung “Tái phạm nguy hiểm”. Ngược lại, quan điểm thứ hai cho rằng cần phải xác định hành vi năm 2024 của M là “Tái phạm nguy hiểm” và cần truy tố, xét xử M theo tình tiết định khung quy định tại điểm g khoản 2 Điều 173 BLHS.

Căn cứ để bảo vệ quan điểm này xuất phát từ bản chất pháp lý của Điều 53 BLHS. Theo đó, “Tái phạm” và “Tái phạm nguy hiểm” là các chế định pháp lý được xác định dựa trên chuỗi sự kiện và điều kiện thực tế của hành vi vi phạm: khi phạm tội năm 2023, M đã có tiền án năm 2022 chưa được xóa án tích và lại thực hiện tội phạm do cố ý. Thỏa mãn đầy đủ cấu thành của chế định “Tái phạm” theo khoản 1 Điều 53 BLHS.

Năm 2024, khi tiền án chưa được xóa, M tiếp tục phạm tội do cố ý. Rơi vào trường hợp "Đã tái phạm, chưa được xóa án tích mà lại thực hiện hành vi phạm tội do cố ý" theo điểm b khoản 2 Điều 53 BLHS.

Quan điểm này nhấn mạnh, Điều 53 BLHS cũng như các văn bản hướng dẫn nghiệp vụ hiện hành không có quy định nào bắt buộc tình tiết “tái phạm” phải được ghi nhận cụ thể bằng một bản án trước đó thì lần sau mới được xem là “đã tái phạm”.

Thiếu sót ở bản án năm 2023 không làm triệt tiêu sự thật khách quan và sự kiện pháp lý đã diễn ra. Do đó, lần phạm tội thứ ba của M phải chịu chế tài tương ứng với tính chất tái phạm nguy hiểm. Việc nhận thức và áp dụng các quy định về tái phạm, tái phạm nguy hiểm là vấn đề thường xuyên phát sinh trong thực tiễn xét xử án hình sự tại các cấp Tòa án.

Sự khác biệt trong nhận thức pháp luật giữa các cơ quan tiến hành tố tụng cũng như giữa các Thẩm phán đòi hỏi cần có sự tổng kết, hướng dẫn kịp thời từ Hội đồng Thẩm phán TANDTC nhằm bảo đảm tính thống nhất của pháp luật và công bằng xã hội.

Qua thực tiễn giải quyết và xét xử các vụ án hình sự, phát sinh cùng một vấn đề nhưng còn có nhận thức, áp dụng pháp luật khác nhau nên mong muốn được trao đổi với đồng nghiệp, quý độc giả nhằm đạt được sự hiểu biết chung và giải quyết vấn đề được thống nhất.