Pháp luật

Từ quản lý chặt đến phòng ngừa vi phạm

Cà Mau là địa phương có đội tàu khai thác lớn, với hơn 5.100 tàu cá đăng ký. Tính đến ngày 31/8/2026, toàn tỉnh có 5.159 tàu cá được cập nhật, trong đó 4.496 tàu thực tế tham gia khai thác; 663 tàu không đủ điều kiện hoạt động được khoanh vùng, giám sát chặt chẽ.

Công tác kiểm soát tàu cá, truy xuất nguồn gốc được đẩy mạnh. Tại 4 cảng cá được công bố, hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử eCDT được vận hành đồng bộ; trong 08 tháng đầu năm, tỷ lệ tàu thực hiện thủ tục rời cảng đạt 99,59%, cập cảng đạt 97,73%.

Cùng với đó, Cà Mau đã hoàn thành việc lắp đặt thiết bị giám sát hành trình (VMS) đối với tàu cá thuộc diện bắt buộc. Hệ thống giám sát 24/24 giờ, dữ liệu VNFishbase và eCDT góp phần phục vụ quản lý đội tàu, theo dõi hành trình và kiểm soát nguồn gốc thủy sản.

Những con số trên cho thấy công tác chống khai thác IUU đang được kiểm soát ngày càng chặt chẽ, từ quản lý đội tàu, giám sát hành trình đến kiểm soát tàu ra vào cảng.

Nhưng kiểm soát bằng công nghệ chỉ là một phần của bài toán. Phía sau mỗi dữ liệu hành trình vẫn là con người trực tiếp điều khiển con tàu, quyết định có tuân thủ hay không.

Thực tế, công tác kiểm tra, xử lý vi phạm tiếp tục được tăng cường. Các trường hợp mất kết nối VMS, có ý định vượt ranh giới cho phép khai thác và những vụ việc có dấu hiệu tổ chức đưa tàu cá ra nước ngoài khai thác trái phép được tập trung xác minh, xử lý theo quy định.

Từ thực tiễn đó, Tiến sĩ Phạm Quốc Sử, Phó Giám đốc Sở Tư pháp, Tổ trưởng Tổ xử lý vi phạm IUU tỉnh Cà Mau, cho rằng xử phạt chỉ giải quyết phần ngọn; muốn hạn chế vi phạm từ gốc phải nâng cao nhận thức và ý thức tự giác của ngư dân.

“Tuần tra, xử phạt chỉ giải quyết phần ngọn; tuyên truyền, phổ biến pháp luật mới là giải pháp gốc rễ”, ông Sử nhấn mạnh.

Theo ông Sử, cách tuyên truyền cũng cần thay đổi để phù hợp hơn với thực tế hành nghề. Những quy định pháp luật dài và khó nhớ cần được chuyển thành nội dung ngắn gọn, dễ tiếp cận, gắn với những tình huống mà chủ tàu, thuyền trưởng và ngư dân có thể gặp trên biển.

Đó có thể là những câu hỏi rất cụ thể: Hành vi nào bị cấm? Đến đâu là vượt ranh giới? Mất tín hiệu VMS trong trường hợp nào sẽ bị xử lý? Việc chuyển thiết bị giám sát sang tàu khác có thể dẫn tới hậu quả gì?

Khi pháp luật được đặt vào những tình huống cụ thể, người dân không chỉ biết quy định mà còn hiểu vì sao phải tuân thủ. Đây cũng là cơ sở để những hình thức tuyên truyền trực tiếp như phiên tòa giả định phát huy hiệu quả.

Phiên tòa giả định – đưa bài học pháp luật đến tận cơ sở

Những quy định về chống khai thác IUU vốn không dễ nhớ nếu chỉ được truyền đạt bằng điều khoản. Khi được đặt vào một vụ việc cụ thể với hành vi, chứng cứ, lời khai và phán quyết, bài học pháp luật trở nên gần gũi và dễ hình dung hơn.

Đó cũng là hướng tiếp cận được đặt ra trong sự phối hợp giữa Báo Công lý và Bộ Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 4.

Báo Công lý có thế mạnh trong thông tin pháp luật, hoạt động tư pháp và truyền thông chính sách; trong khi lực lượng Cảnh sát biển có thực tiễn trực tiếp từ công tác tuần tra, kiểm soát, phát hiện và đấu tranh với các hành vi vi phạm trên biển. Sự kết hợp này giúp nội dung tuyên truyền gần hơn với những vấn đề ngư dân thực sự đối mặt.

Với phiên tòa giả định, các quy định pháp luật được đặt vào một vụ việc cụ thể. Người dân có thể theo dõi hành vi vi phạm, chứng cứ, trình tự tố tụng, trách nhiệm của các bên và hậu quả pháp lý.

Điều quan trọng không chỉ là tạo sự răn đe, mà giúp ngư dân nhận diện hành vi vi phạm trước khi chính mình rơi vào tình huống tương tự.

Ngày 13/9 tới, Báo Công lý phối hợp Bộ Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 4 và các đơn vị liên quan tổ chức 2 phiên tòa giả định tuyên truyền chống khai thác IUU tại xã Đông Hải và phường Hiệp Thành, tỉnh Cà Mau.

Hoạt động diễn ra trong thời điểm Cà Mau tiếp tục tập trung khắc phục những tồn tại, hạn chế trong chống khai thác IUU, hướng tới mục tiêu cùng cả nước tháo gỡ cảnh báo “thẻ vàng” của Ủy ban châu Âu (EC).

Đưa phiên tòa giả định về tận địa bàn cơ sở vì thế mang ý nghĩa thiết thực. Đây không đơn thuần là một buổi phổ biến pháp luật, mà là cách đưa những quy định trên giấy tờ đến gần hơn với người trực tiếp ra khơi.

Nội dung phiên tòa tập trung vào những hành vi mà ngư dân cần đặc biệt lưu ý như tự ý ngắt kết nối VMS, gửi thiết bị sang tàu khác hoặc cố ý đưa tàu vượt ranh giới sang vùng biển nước ngoài. Cùng với đó, phần trao đổi, giải đáp sau phiên tòa tạo điều kiện để ngư dân nêu những vướng mắc phát sinh trong quá trình hành nghề.

Từ một phiên tòa tại cơ sở, những bài học pháp luật còn có thể tiếp tục lan tỏa qua các kênh truyền thông, đến với đông đảo ngư dân, kể cả những người đang hoạt động dài ngày trên biển.

“Mục tiêu cốt lõi của tuyên truyền là dịch chuyển nhận thức của ngư dân từ trạng thái ‘chấp hành vì sợ phạt’ sang ‘chủ động tuân thủ vì sinh kế bền vững’”, ông Phạm Quốc Sử chia sẻ.

Từ góc độ đó, phiên tòa giả định không chỉ là một hình thức tuyên truyền. Đó là cách đưa bài học pháp luật đến đúng địa bàn, đúng đối tượng và đúng thời điểm; giúp mỗi chủ tàu, thuyền trưởng hiểu rõ giới hạn pháp lý và trách nhiệm của mình trước khi đưa tàu ra khơi.

Khi ngư dân hiểu rõ ranh giới của pháp luật trước mỗi chuyến biển, công tác chống IUU mới thực sự chuyển từ xử lý vi phạm sang phòng ngừa từ cơ sở.

Trần An