50 năm và những công trình thế kỷ

Tôi sinh ra và lớn lên ở Sài Gòn. Hai mươi mốt tuổi, tôi rời xa nơi chôn nhau cắt rốn của mình trong tâm thế hừng hực nhiệt huyết và ngời ngời lý tưởng anh minh của tuổi trẻ, với khát vọng góp phần xây dựng đất nước vừa bước khỏi ra cuộc chiến tranh.

Hơn hai mươi năm sau, tôi về lại Sài Gòn. Tôi trở về khi trên đầu mái tóc đã phai xanh, chợt nhận ra mình như một người lạc thời giữa thành phố thay da đổi thịt đến không ngờ. Sài Gòn như cô gái trong thơ Nguyễn Bính:

“Hôm qua em đi tỉnh về

Hương đồng gió nội bay đi ít nhiều…”.

Cái “hương đồng gió nội” mà khi ra đi, tôi mang theo cất giữ trong ký ức mình, đó là một góc Quận 8 còn thưa thớt dân cư; những xóm lao động nghèo cùng hình ảnh người dân lam lũ; những căn nhà mái lợp tole còn được gọi tên là nhà thiếc. Ngoài ruộng rau muống và một ít cánh đồng lúa, còn lại là kênh rạch, ao tù cùng với cái sở rác to đùng mà người dân phải giăng mùng ăn cơm để tránh… ruồi.

Tôi trở về ngỡ ngàng nhìn xóm nhỏ ngoại ô trở thành thị tứ, nhà cửa chen nhau, lớp lớp tòa nhà cao tầng mọc lên trên mảnh đất bao la dừa nước với những bãi sình lầy năm nào.

Hàng loạt công trình hiện đại nối liền Quận 8 với trung tâm thành phố như Đại lộ Võ Văn Kiệt thênh thang chạy dọc theo bờ kênh Tàu Hủ. Trước khi dòng kênh thông thoáng, sạch đẹp như bây giờ, con kênh đã từng một thời là nỗi ám ảnh của người dân bởi cái mùi đặc trưng của nó.

Dọc hai bên bờ, những xóm ổ chuột với nhà sàn lụp xụp, nhếch nhác, tạm bợ. Dưới lòng kênh, dòng nước sền sệt đen ngòm, rác rến nổi lềnh bềnh… Bây giờ, mỗi bận hè sang, vòm trời Đại lộ Võ Văn Kiệt rực rỡ màu hoa kèn hồng tạo thành một khung cảnh tuyệt đẹp khiến tao nhân mặc khách ngang qua không ngừng tuôn trào cảm hứng.

Vắt ngang Đại lộ Võ Văn Kiệt là những nhịp cầu nối đôi bờ ngoại ô trầm mặc và phố thị phồn hoa. Trong đó, cây cầu Nguyễn Tri Phương làm nhiệm vụ ''chia lửa" với cầu Chà Và, rút ngắn đoạn đường từ Quận 8 sang Quận 5. Đồng thời việc mở Đại lộ Nguyễn Văn Linh cũng giúp người dân khu vực giáp Quốc lộ 50 tiết kiệm đáng kể thời gian cho những chuyến hành trình xuôi về miền Tây.

Đó là một góc thành phố đang phát triển từng ngày. Tất nhiên để phục vụ cho sự đổi mới diện mạo của thành phố, hàng loạt các biểu tượng, địa danh tồn tại hơn trăm năm, gắn bó với nhiều thế hệ người Sài Gòn đã trở thành hoài niệm. Với người Sài Gòn, ngậm ngùi, tiếc nuối là có thật.

Còn nhớ vào tháng 12 năm 2014, để chuẩn bị khởi công xây dựng nhà ga metro Bến Thành, hai bức tượng Trần Nguyên Hãn và liệt nữ Quách Thị Trang trước cửa chợ Bến Thành bị dời đi. Quảng trường Quách Thị Trang sau đó cũng bị lập rào chắn. Việc này đã khiến cho hàng triệu con tim người Sài Gòn thổn thức.

Tượng Trần Nguyên Hãn khi ấy được chuyển đến công viên Phú Lâm. Còn bức tượng Quách Thị Trang dời về công viên Lý Tự Trọng (trước có tên công viên Bách Tùng Diệp). Cơ quan tôi nằm sát bên Bách Tùng Diệp. Mỗi sáng qua đây uống cà phê, tôi hay chọn góc ngồi hướng về phía bức tượng bán thân của người liệt nữ lẻ loi trong nắng sớm, thêu dệt biết bao câu chuyện tưởng tượng về nỗi buồn của một linh hồn tượng đá…

Đầu năm 2023, mặt bằng khu vực này được khôi phục và hoàn trả. Mặc dù cái bùng binh được thay thế bằng một ngã tư nhưng hai pho tượng Trần Nguyên Hãn và liệt nữ Quách Thị Trang được tôn tạo và di dời về địa điểm cũ. Đồng thời với Tuyến Metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên được đưa vào khai thác thương mại.

Nếu như sự “biến mất” của quảng trường Quách Thị Trang làm cho người Sài Gòn thổn thức thì việc hàng cây cổ thụ trăm năm tuổi trên con đường Tôn Đức Thắng, (trước đây là đường Cường Để) bị đốn hạ, di dời để khởi công xây dựng cầu Ba Son vào tháng 2 năm 2015 cũng làm người Sài Gòn muôn phần hụt hẫng.

Cảm động nhất là hình ảnh những bông hồng đỏ tươi thắm nằm trên mặt các gốc cây xà cừ vừa mới bị đốn hạ mà “ai đó” đã đặt lên như một lời chia biệt ngậm ngùi. “Ai đó” không biết là ai nhưng hẳn đó phải là người rất yêu Sài Gòn, yêu con đường và hàng cây.

Nếu như “con đường Duy Tân cây dài bóng mát” đi vào ca khúc của nhạc sĩ Phạm Duy như một đánh dấu bản quyền cho tên gọi “con đường học trò” thì đường Cường Để với hai hàng cổ thụ lâu đời nhất Sài Gòn, cũng được xem là khung trời đại học đầy hoa mộng trong ký ức của biết bao nhiêu thế hệ học trò.

Tôi cũng đã từng có những buổi chiều ở một nơi thật xa Sài Gòn, ngồi co ro trong cái lạnh mùa đông, nhớ xiết bao những con đường Sài Gòn quanh năm phủ bóng cây xanh. Nhớ con đường Cường Để vào mùa hoa dầu rụng, những cánh hoa như những cánh chuồn chuồn xoay xoay trong gió trước khi đáp xuống mặt đất tạo thành một tấm thảm hoa.

Đột nhiên tất cả trở thành quá vãng, thành hoài niệm, thành ký ức. Người Sài Gòn ai không tiếc nhớ ngẩn ngơ, không ngậm ngùi, không vương vấn nỗi buồn ly biệt.

Có điều người Sài Gòn bụng sao miệng vậy, tiếc thì nói tiếc, buồn thì nói buồn, nói rồi thôi, không cố chấp… Bởi người Sài Gòn biết suy nghĩ thấu đáo. Họ hiểu rằng, thay đổi là quy luật tất yếu của sự vận động phát triển. Một quảng trường, một hàng cây mất đi là để phục vụ cho việc phát triển đô thị. Và họ cũng thấu hiểu, bất cứ sự thay đổi nào cũng nhắm vào sự phát triển của thành phố, cũng xuất phát từ mong muốn Sài Gòn - thành phố Hồ Chí Minh trở thành một siêu đô thị trong tương lai, một trung tâm kinh tế, văn hoá của cả nước và khu vực.

Hôm nay, du khách đến thăm TP.HCM, không ai có thể bỏ qua một địa điểm thưởng ngoạn, vui chơi và “check-in” cực kỳ hấp dẫn. Đó là Nhà ga metro ở khu vực trung tâm TP.HCM, bên cạnh chợ Bến Thành. Ga trung tâm Bến Thành thuộc tuyến metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên như một cái giếng trời khổng lồ với mái lấy sáng có hình hoa sen tuyệt đẹp.

Nếu như Nhà ga metro Bến Thành là một biểu tượng của TP.HCM thì Cầu Ba Son chính là điểm nhấn hài hòa trong không gian kiến trúc cảnh quan đô thị, là một điểm đến hấp dẫn của người dân và du khách đến thăm TP.HCM.

Cầu Ba Son nối đôi bờ sông Sài Gòn, được chính thức thông xe vào một ngày cuối tháng tư đầy nắng năm 2022. Với hệ thống chiếu sáng mỹ thuật hiện đại, cầu Ba Son tự hào là điểm nhấn kiến trúc nổi bật trên sông Sài Gòn.

50 năm kể từ ngày Thành phố Sài Gòn - Gia Định vinh dự mang tên Bác, trải qua bao thăng trầm, Sài Gòn xưa giờ là TP.HCM ngày càng phát triển không ngừng theo sự phát triển chung của thế giới. Để có được những biểu tượng cho một Sài Gòn không lẫn với ai, đó là một quá trình không thể không va vấp, không thể không có trở ngại vướng mắc, nhưng tôi tin rằng bất kỳ ai khi đến sinh sống, làm việc, học tập hay chỉ để dạo chơi cũng đều yêu thương và nhận ra Sài Gòn – thành phố Hồ Chí Minh là một đô thị phồn vinh, phát triển; Người thành phố văn minh, năng động, hào phóng và nghĩa tình.

Lương Gia Cát Tường