Nghĩ về sứ mệnh của báo chí

Trong tiến trình phát triển của văn minh nhân loại, báo chí luôn giữ một vị trí đặc biệt. Lịch sử báo chí, từ những tờ báo in sơ khai đến các nền tảng truyền thông số hiện đại, luôn song hành cùng lịch sử phát triển của xã hội loài người.

Ở bất kỳ quốc gia nào, khi trình độ kinh tế, văn hóa và xã hội càng phát triển, nhu cầu được tiếp cận thông tin, được bày tỏ chính kiến và thực hiện quyền tự do ngôn luận của công dân càng trở nên mạnh mẽ.

Bởi vậy, báo chí không chỉ là phương tiện truyền tải thông tin mà còn là một thiết chế xã hội quan trọng, phản ánh trình độ dân chủ, văn minh và sức sống của mỗi quốc gia.

Tại Việt Nam, hơn một thế kỷ qua, nền Báo chí Cách mạng Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng đã không ngừng trưởng thành, lớn mạnh và khẳng định vai trò tiên phong trên mặt trận tư tưởng - văn hóa. Kể từ khi lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập Báo Thanh Niên năm 1925, báo chí cách mạng đã trở thành vũ khí sắc bén phục vụ sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Trong suốt các giai đoạn lịch sử, báo chí luôn đồng hành cùng dân tộc; góp phần củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước; khơi dậy lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết và ý chí vươn lên của toàn xã hội. Những thành tựu to lớn của đất nước trong các cuộc kháng chiến cũng như trong gần bốn thập niên đổi mới đều có sự đóng góp quan trọng của báo chí.

Nhìn lại chặng đường đã qua, có thể khẳng định báo chí đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử của mình trong nhiều thời kỳ phát triển của dân tộc. Tuy nhiên, bước vào thời kỳ mới, trước sự phát triển như vũ bão của khoa học - công nghệ, đặc biệt là cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo, báo chí đang đứng trước những cơ hội lớn nhưng đồng thời cũng phải đối mặt với những thách thức chưa từng có.

Hiện nay, đất nước đang triển khai mạnh mẽ cuộc cách mạng về sắp xếp tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn, hiệu năng, hiệu lực và hiệu quả. Lĩnh vực báo chí không nằm ngoài tiến trình đổi mới đó. Việc tiếp tục sắp xếp, quy hoạch và cơ cấu lại hệ thống báo chí là yêu cầu khách quan, phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.

Tuy nhiên, đây là công việc đặc biệt hệ trọng, đòi hỏi cách tiếp cận khoa học, thận trọng và toàn diện. Không đơn thuần là việc giảm đầu mối hay điều chỉnh cơ cấu tổ chức, mà còn liên quan đến nhiều vấn đề mang tính chiến lược đối với tương lai của nền báo chí nước nhà.

Trước hết là bài toán về con người.

Trong mọi cuộc cải cách, con người luôn là nhân tố quyết định thành công. Việc sắp xếp lại hệ thống báo chí tất yếu tác động đến đội ngũ người làm báo. Vấn đề đặt ra không chỉ là bố trí, sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực hiện có mà còn phải xây dựng chiến lược đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ nhà báo đáp ứng yêu cầu của thời đại mới.

Người làm báo hôm nay không chỉ cần bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức nghề nghiệp trong sáng mà còn phải làm chủ công nghệ, có tư duy đa nền tảng, khả năng tác nghiệp hiện đại và năng lực cạnh tranh trong môi trường truyền thông toàn cầu.

Thứ hai là bài toán về kinh tế báo chí.

Sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng số đã làm thay đổi sâu sắc mô hình hoạt động của báo chí truyền thống. Nguồn thu từ phát hành và quảng cáo ngày càng bị thu hẹp, trong khi áp lực đầu tư công nghệ và nâng cao chất lượng nội dung ngày càng lớn. Không ít cơ quan báo chí đang gặp khó khăn về tài chính, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng hoạt động và đời sống người làm báo.

Vì vậy, cùng với việc sắp xếp tổ chức, cần nghiên cứu xây dựng những cơ chế phù hợp để phát triển kinh tế báo chí theo hướng bền vững. Báo chí phải được tạo điều kiện để phát huy tính năng động, sáng tạo trong khuôn khổ pháp luật, bảo đảm có đủ nguồn lực thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị và trách nhiệm xã hội của mình.

Thứ ba là bài toán về hạ tầng và thiết chế báo chí.

Đó là hệ thống các cơ sở đào tạo báo chí, các viện nghiên cứu, tổ chức nghề nghiệp, hội nhà báo và những thiết chế hỗ trợ hoạt động báo chí - truyền thông. Đây là những thành tố quan trọng của hệ sinh thái báo chí quốc gia. Việc đổi mới cần được thực hiện đồng bộ, tránh tình trạng chỉ tập trung vào các cơ quan báo chí mà xem nhẹ vai trò của các thiết chế hỗ trợ phát triển nghề nghiệp.

Trong quá trình đổi mới và sắp xếp lại hệ thống báo chí, điều quan trọng nhất là phải thống nhất nhận thức và tư tưởng. Mọi chủ trương, chính sách đều phải lấy con người làm trung tâm, lấy chất lượng và hiệu quả làm mục tiêu cao nhất. Không nên chạy theo những chỉ tiêu cơ học hoặc những mục tiêu ngắn hạn mà làm ảnh hưởng đến các giá trị cốt lõi đã làm nên bản chất và truyền thống vẻ vang của nền Báo chí Cách mạng Việt Nam.

Trong kỷ nguyên số, báo chí cần được xây dựng trên nền tảng phát triển bền vững với ba trụ cột gắn bó hữu cơ: nội dung báo chí - kinh tế báo chí - hoạt động xã hội.

Trong đó, nội dung vẫn là yếu tố cốt lõi quyết định uy tín và sức sống của một cơ quan báo chí. Công nghệ có thể thay đổi phương thức truyền tải, nhưng không thể thay thế giá trị của thông tin trung thực, chính xác, khách quan và nhân văn. Báo chí phải tiếp tục thực hiện tốt chức năng thông tin, định hướng dư luận xã hội, phản biện mang tính xây dựng và lan tỏa những giá trị tốt đẹp.

Kinh tế báo chí là điều kiện để báo chí tồn tại và phát triển trong môi trường cạnh tranh ngày càng gay gắt. Một nền báo chí hiện đại không thể chỉ dựa vào ngân sách nhà nước mà cần hình thành những mô hình phát triển phù hợp với đặc thù nghề nghiệp và yêu cầu của cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Hoạt động xã hội là một nét đẹp giàu tính nhân văn của báo chí Việt Nam. Thực tiễn cho thấy nhiều cơ quan báo chí đã thực hiện rất hiệu quả vai trò này. Báo Sài Gòn Giải Phóng là một trong những điển hình tiêu biểu với mô hình kết hợp hài hòa giữa hoạt động báo chí, phát triển kinh tế báo chí và tổ chức các chương trình xã hội, từ thiện, nhân đạo. Những hoạt động đó không chỉ mang lại hiệu quả thiết thực cho cộng đồng mà còn góp phần nâng cao uy tín, vị thế và sức lan tỏa của tờ báo.

Sứ mệnh của báo chí trong thời đại mới vì thế càng trở nên nặng nề nhưng cũng hết sức vẻ vang. Đảng và Nhà nước cần có những bước đi thận trọng, khoa học và chặt chẽ trong quá trình tiếp tục sắp xếp, đổi mới hệ thống báo chí quốc gia. Cần tránh tư tưởng nóng vội, chủ quan hoặc những giải pháp mang tính cơ học có thể dẫn đến các hệ lụy không mong muốn.

Đối với đội ngũ người làm báo và đông đảo bạn đọc, điều cần thiết là giữ vững niềm tin, đồng thuận và tích cực ủng hộ chủ trương đổi mới. Trong quá trình triển khai, phải kiên trì phương châm vừa làm vừa tổng kết thực tiễn, vừa rút kinh nghiệm, đồng thời mạnh dạn điều chỉnh những nội dung chưa phù hợp với yêu cầu cuộc sống.

Có như vậy, báo chí Việt Nam mới tiếp tục phát huy truyền thống vẻ vang đã được hun đúc qua hơn một thế kỷ; thực hiện tốt chức năng là tiếng nói của Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội, là diễn đàn tin cậy của nhân dân, là nhu cầu thiết yếu trong đời sống tinh thần của xã hội; đồng thời trở thành lực lượng tiên phong góp phần xây dựng một nước Việt Nam phát triển, hùng cường, thịnh vượng trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Trần Thế Tuyển, nguyên Phó Cục trưởng Cục Báo chí