Báo Việt Nam Độc lập trong dòng chảy 101 năm Báo chí cách mạng Việt Nam

Những trang báo giữa rừng sâu nơi cội nguồn các mạng

Giữa núi rừng Cao Bằng những năm 1941-1945, thông tin đã trở thành một phần của cách mạng. Những chủ trương của Việt Minh, những tin tức về thời cuộc và khát vọng độc lập dân tộc được lan truyền khắp các làng bản Việt Bắc, góp phần hình thành nền tảng quần chúng cho cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám sau đó.

Những số Báo Việt Nam Độc Lập còn được lưu giữ đến nay đều rất nhỏ - mỗi số chỉ hai trang, giấy đã ngả vàng theo thời gian. Nhìn bề ngoài, ít ai nghĩ đây từng là cơ quan ngôn luận của một phong trào có sức lan tỏa khắp Việt Bắc.

Theo dòng lịch sử, ngày 1/8/1941, tại Khuổi Nặm, Pác Bó, số đầu tiên của Báo Việt Nam Độc Lập ra đời. Số báo đầu tiên mang số 101. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cách đánh số ấy thể hiện sự tiếp nối dòng chảy báo chí cách mạng mà Nguyễn Ái Quốc đã gây dựng từ những năm hoạt động ở nước ngoài, với Báo Thanh Niên, Le Paria và nhiều ấn phẩm khác.

Sự kiện đầu năm 1941 - khi lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trở về nước sau 30 năm hoạt động ở nước ngoài, Hội nghị Trung ương 8 họp tại Pác Bó tháng 5/1941 xác định nhiệm vụ giải phóng dân tộc là nhiệm vụ trước hết và cấp bách nhất, Mặt trận Việt Minh được thành lập, căn cứ địa cách mạng ở Cao Bằng bắt đầu được củng cố và mở rộng. Chính trong hoàn cảnh ấy, Báo Việt Nam Độc Lập ra đời giữa núi rừng Hà Quảng.

Những năm đầu của cách mạng, khi thông tin là một mặt trận quan trọng, giấy in trở thành thứ vật tư vô cùng quý giá. Để qua mắt sự kiểm soát của địch, nhiều phụ nữ các dân tộc ở Hà Quảng mỗi lần đi chợ chỉ mua một ít giấy rồi lặng lẽ chuyển về cho cơ sở cách mạng. Những xấp giấy nhỏ bé được gom góp từ nhiều phiên chợ, nhiều bàn tay khác nhau, cuối cùng lại gặp nhau tại nơi in Báo Việt Nam Độc Lập, âm thầm góp sức cho sự nghiệp tuyên truyền và giác ngộ cách mạng.

Vận hành in ấn không có thiết bị, máy móc. Theo tư liệu lịch sử và phóng viên Báo Việt Nam Độc lập chia sẻ, những người làm báo đã tìm được một phiến bia đá cũ từ thời Tự Đức, đưa về mài suốt nhiều tuần lễ mới có thể dùng làm bản in. Mỗi lần muốn tăng số lượng phát hành, chữ lại phải viết ngược lên mặt đá và in lại từ đầu. Trong điều kiện ấy, mỗi số báo ra đời là kết quả của rất nhiều công sức, sự kiên trì, và sự đùm bọc của nhân dân địa phương.

Địa điểm in báo cũng liên tục thay đổi, từ Pác Bó, cơ quan báo chuyển sang Phja Ngả, rồi Bó Hoài, Lũng Dẻ - mỗi lần chuyển địa điểm là một lần phải mang theo toàn bộ phương tiện in ấn thô sơ, để tránh sự truy lùng của thực dân Pháp và phát xít Nhật.

Chủ tịch Hồ Chí Minh là người trực tiếp viết bài, sửa bài, vẽ tranh minh họa, tham gia in và tổ chức phát hành báo. Từ tháng 8/1941 đến khi Người sang Trung Quốc tháng 8/1942, Báo Việt Nam Độc Lập đã xuất bản hơn 30 số. Sau đó, đồng chí Phạm Văn Đồng tiếp tục phụ trách cho đến tháng 4/1945.

Ngay ở số báo đầu tiên, bài xã luận đã nêu rất rõ lý do tồn tại của tờ báo. Bài viết mở đầu bằng nhận định: thực dân “cốt làm cho dân ta ngu, làm cho dân ta hèn”, vì dân ngu hèn thì chúng “dễ trị, dễ ăn hiếp, dễ bóc lột”. Từ đó, tờ báo xác định mục đích của mình: làm cho dân ta biết việc, biết đoàn kết, để cùng đánh Tây, đánh Nhật, giành lại độc lập, bình đẳng, tự do cho Việt Nam.

Phạm vi của tờ báo cũng mở rộng dần theo bước phát triển của phong trào. Từ số báo đầu tiên đến số báo 325 đã là tiếng nói liên tỉnh Cao - Bắc - Lạng. Tin tức trong nước và thế giới được cập nhật, chính quyền thực dân thời điểm đó khó kiểm soát.

Cuối năm 1944, sau các trận Phai Khắt và Nà Ngần, những chiến thắng đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân nhanh chóng xuất hiện trên Báo Việt Nam Độc Lập. Tin tức được chép lại, truyền đi, đọc cho nhau nghe trong nhiều làng bản. Nhiều người biết đến những chiến thắng ấy trước khi tận mắt nhìn thấy người chiến sĩ giải phóng quân đầu tiên.

Đến tháng 3/1945, sau cuộc đảo chính Pháp của Nhật, Báo Việt Nam Độc Lập tiếp tục đăng các bài phân tích tình hình mới, cổ vũ việc giành chính quyền ở cơ sở, hướng dẫn lề lối làm việc của các ủy ban nhân dân lâm thời - chỉ vài tháng trước khi Cách mạng Tháng Tám bùng nổ. Những cột mốc ấy - ngày ra số đầu tiên, những chiến thắng đầu tiên được loan tin, những bài viết trước giờ Tổng khởi nghĩa - là phần thường được nhắc đến nhiều nhất khi nói về Báo Việt Nam Độc Lập.

Nối tiếp dòng chảy báo chí cách mạng

Tại tọa đàm “Báo Việt Nam Độc lập và dòng chảy 101 năm Báo chí cách mạng Việt Nam” ngày 15/6, Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng Lê Hải Hòa khẳng định, từ cội nguồn cách mạng, báo chí không chỉ làm nên lịch sử mà đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phát triển địa phương trong giai đoạn mới.

Theo ông Lê Hải Hòa, 101 năm qua, kể từ khi lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập Báo Thanh Niên (1925), báo chí cách mạng Việt Nam luôn giữ vai trò xung kích trên mặt trận tư tưởng, là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân, góp phần quyết định vào sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước.

Trong dòng chảy đó, Báo Việt Nam Độc lập - ra đời tại Pác Bó (Cao Bằng) cách đây 85 năm - được nhấn mạnh như một dấu mốc đặc biệt. “Đây không chỉ là một tờ báo, mà là ‘tiếng kèn xung trận’, thức tỉnh tinh thần yêu nước, giác ngộ quần chúng, chuẩn bị những điều kiện quan trọng cho thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945”, ông Hòa nêu rõ.

Cao Bằng mong muốn tiếp tục nhận được sự đồng hành của các cơ quan báo chí, các nhà khoa học để lan tỏa giá trị lịch sử, quảng bá hình ảnh địa phương và thúc đẩy phát triển bền vững trong thời gian tới.

Tại tọa đàm, ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam thông tin, sự ra đời “Báo Việt Nam Độc Lập” với số đầu tiên ra ngày 1/8/1941, mang số 101 tại Cao Bằng, trong hoàn cảnh đất nước, dân tộc ta còn ở dưới ách xâm lược của thực dân Pháp, phát xít Nhật. Tờ báo cũng được chính Bác Hồ sáng lập, trực tiếp xây dựng với nhiều vai trò mà ngày hôm nay chúng ta đã xác định là Tổng Biên tập, viết bài, vẽ một số tranh minh họa, tranh tuyên truyền, và còn tham gia in ấn, phát hành...

Bí thư Tỉnh ủy Cao Bằng Phan Thăng An khẳng định, Báo Việt Nam Độc lập là di sản quý báu của báo chí cách mạng Việt Nam và là niềm tự hào của quê hương cội nguồn cách mạng Cao Bằng. Tỉnh Cao Bằng sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan báo chí, các nhà khoa học và các tổ chức chuyên môn để phát huy giá trị của Báo Việt Nam Độc lập, biến di sản báo chí cách mạng thành nguồn lực phục vụ giáo dục truyền thống, phát triển văn hóa, du lịch và khơi dậy khát vọng phát triển quê hương, đất nước.

Nhìn lại toàn bộ các số báo từ năm 1941 đến năm 1945, có thể thấy những người làm Báo Việt Nam Độc Lập dành rất nhiều công sức để giải thích tình hình, truyền đạt chủ trương, vận động quần chúng - không kém phần quan trọng so với việc xây dựng tổ chức và phát triển lực lượng. Ngay cả khi lực lượng cách mạng còn rất mỏng, phương tiện còn rất thiếu thốn, việc giúp nhân dân hiểu việc nước vẫn luôn được coi là việc hàng đầu.

Hơn 100 năm qua, giá trị mà Báo Việt Nam Độc lập để lại vẫn tiếp tục lan tỏa trong đời sống báo chí hôm nay tinh thần phụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân và khát vọng độc lập, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt của nền báo chí cách mạng Việt Nam hiện đại trong kỷ nguyên số hôm nay.

Nguyễn Liên - Kiều Anh