Cần bổ sung tội danh xử lý hành vi cản trở hoạt động Tư pháp
Những ngày gần đây, dư luận đặc biệt quan tâm đến vụ việc một nữ Thẩm phán và Thư ký Tòa án bị một đương sự dùng dao khống chế, đe dọa và hành hung khi đang thực hiện hoạt động xem xét, thẩm định tại chỗ theo quy định của pháp luật tố tụng.
Vụ việc không chỉ gây bức xúc trong xã hội mà còn đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế pháp lý nhằm bảo vệ hoạt động tư pháp và những người đang thực thi công lý.
Từ góc độ pháp luật hình sự hiện hành, hành vi dùng dao khống chế, giam giữ người trái pháp luật có thể bị xử lý theo các tội danh tương ứng được quy định tại Điều 157 trong Bộ luật Hình sự.
Tuy nhiên, nhìn rộng hơn từ thực tiễn hoạt động tư pháp những năm gần đây cho thấy, ngoài các hành vi sử dụng bạo lực trực tiếp, còn xuất hiện ngày càng nhiều hành vi khác nhằm gây áp lực, đe dọa hoặc cản trở người tiến hành tố tụng nhưng chưa được điều chỉnh bằng một chế tài hình sự chuyên biệt.
Thực tế cho thấy, không ít trường hợp Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên, Điều tra viên hoặc Chấp hành viên bị nhắn tin, gọi điện thoại đe dọa; bị xúc phạm danh dự, nhân phẩm trên mạng xã hội; bị phát tán thông tin sai sự thật; bị quay phim, chụp ảnh rồi cắt ghép nội dung nhằm bôi nhọ uy tín; thậm chí bị tụ tập trước nơi cư trú hoặc nơi làm việc để gây sức ép đối với việc giải quyết vụ án.
Một số trường hợp còn xuất hiện các lời kêu gọi trên không gian mạng nhằm tạo áp lực dư luận, buộc cơ quan tiến hành tố tụng hoặc người tiến hành tố tụng phải giải quyết vụ việc theo ý chí chủ quan của một nhóm người nhất định. Thậm chí có trường hợp được Thẩm phán ghi lời khai nhưng sau đó thấy lời khai bất lợi đã làm đơn tố cáo Thẩm phán làm chứng cứ giả, sai lệch hồ sơ vụ án.
Các hành vi nêu trên tuy có mức độ nguy hiểm khác nhau nhưng đều có điểm chung là hướng đến việc tác động trái pháp luật vào hoạt động điều tra, truy tố, xét xử hoặc thi hành án. Mục đích của người thực hiện không đơn thuần là xúc phạm danh dự, nhân phẩm của cá nhân mà còn nhằm tạo áp lực tâm lý, làm ảnh hưởng đến tính độc lập, khách quan của hoạt động tư pháp.
Tuy nhiên, khi đối chiếu với các quy định hiện hành của Bộ luật Hình sự, có thể thấy chưa có một tội danh riêng để xử lý trực tiếp những hành vi cản trở hoạt động tư pháp theo phương thức này. Trong nhiều trường hợp, cơ quan có thẩm quyền chỉ có thể xem xét xử lý theo các tội như làm nhục người khác, vu khống, đe dọa giết người hoặc xử phạt vi phạm hành chính. Các chế tài đó chủ yếu bảo vệ danh dự, nhân phẩm, tính mạng, sức khỏe hoặc trật tự xã hội nói chung mà chưa phản ánh đầy đủ tính chất nguy hiểm của hành vi đối với hoạt động tư pháp.
Chủ thể thực hiện hành vi này phần lớn không phải là người tham gia tố tụng trong vụ việc đang được giải quyết, mục đích chính là quấy rối, gây áp lực để cho người tiến hành tố tụng ra quyết định tư pháp có lợi cho họ hoặc kéo dài, gây phức tạp cho quá trình giải quyết nên cũng không có cơ sở để xử lý về hành vi chống người thi hành công vụ theo Điều 330 Bộ luật Hình sự.
Đáng chú ý, Chương XXIV Bộ luật Hình sự về các tội xâm phạm hoạt động tư pháp từ Điều 368 đến Điều 391 hiện nay chủ yếu tập trung vào các hành vi làm sai lệch hồ sơ vụ án, khai báo gian dối, trốn khỏi nơi giam giữ, không chấp hành án hoặc các hành vi khác làm ảnh hưởng đến quá trình giải quyết vụ án.
Trong khi đó, những hành vi đe dọa, uy hiếp, xúc phạm hoặc gây áp lực nhằm tác động đến người tiến hành tố tụng lại chưa được quy định thành một tội danh độc lập.
Từ thực tiễn nêu trên, thiết nghĩ cần nghiên cứu bổ sung vào Chương XXIV Bộ luật Hình sự một tội danh mới theo hướng “Tội cản trở hoạt động tư pháp”. Khách thể được bảo vệ không chỉ là quyền và lợi ích của người tiến hành tố tụng mà quan trọng hơn là tính độc lập, khách quan và đúng đắn của hoạt động tư pháp.
Điều luật này có thể quy định xử lý đối với các hành vi như đe dọa dùng vũ lực đối với người tiến hành tố tụng hoặc người thân của họ; xúc phạm nghiêm trọng nhằm gây áp lực đối với việc giải quyết vụ án; phát tán thông tin bịa đặt hoặc sai sự thật nhằm tác động đến hoạt động điều tra, truy tố, xét xử hoặc thi hành án; tổ chức, lôi kéo người khác gây sức ép trái pháp luật đối với cơ quan tư pháp hoặc người tiến hành tố tụng; quấy rối cuộc sống, công việc, cơ hội thăng tiến của nạn nhân; hoặc gửi đơn khiếu nại, tố cáo sai sự thật về quá trình thực hiện nhiệm vụ tố tụng nhằm gây áp lực.
Đồng thời, để tránh nguy cơ hình sự hóa quyền khiếu nại, tố cáo hoặc quyền tự do ngôn luận của công dân, điều luật cần xác định rõ mục đích của người phạm tội là nhằm cản trở, gây áp lực hoặc làm ảnh hưởng đến tính khách quan, độc lập của hoạt động tư pháp. Những ý kiến phản biện, kiến nghị, khiếu nại hoặc tố cáo đúng quy định pháp luật đương nhiên không thuộc phạm vi điều chỉnh của tội danh này.
Nhà nước pháp quyền đòi hỏi mọi hoạt động tư pháp phải được thực hiện độc lập, khách quan và chỉ tuân theo pháp luật. Muốn vậy, bên cạnh việc hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân, cũng cần có những công cụ pháp lý hữu hiệu để bảo vệ hoạt động tư pháp trước các hành vi can thiệp, đe dọa và gây áp lực trái pháp luật.
Việc nghiên cứu bổ sung một tội danh mới trong Bộ luật Hình sự theo hướng nêu trên là vấn đề cần được quan tâm trong quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.