Khai thông "dòng chảy dữ liệu": Luật Đô thị đặc biệt là bệ phóng cho siêu đô thị số

Khi chính quyền vận hành trên "huyết mạch" dữ liệu

Hiện nay, các mảnh ghép của một chính quyền số (Digital Government) tại Việt Nam đang dần hiện rõ thông qua hệ thống VNeID, Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, Cổng Dịch vụ công quốc gia hay các Trung tâm điều hành thông minh (IOC) tại các tỉnh, thành phố. Mô hình này giúp chuyển đổi cách thức vận hành của bộ máy nhà nước từ "dựa trên giấy tờ, thủ tục thủ công" sang "dựa trên dữ liệu và công nghệ số".

Dù tiềm năng rất lớn, song theo TS Nguyễn Văn Dư, Khoa Công nghệ thông tin Kinh doanh, Trường ĐH Kinh tế TP.HCM, dòng chảy dữ liệu hiện nay vẫn chưa thực sự thông suốt.

"Luật pháp cần phải đi trước một bước để tạo hành lang pháp lý thực thi. Nếu tiếp tục lúng túng trong việc ứng dụng các công nghệ mới như AI, IoT và chậm trễ trong cơ chế chia sẻ dữ liệu, các siêu đô thị sẽ đối mặt với nguy cơ tụt hậu trong cuộc đua kinh tế số, bỏ lỡ những cơ hội phát triển mang tính thời đại", TS Nguyễn Văn Dư nhấn mạnh.

Để giải quyết tận gốc, Luật Đô thị đặc biệt cần phải thiết lập được quyền lực quản trị dữ liệu cho thành phố thông qua các cơ chế kỹ thuật và pháp lý đột phá. Cụ thể, thành phố cần được trao quyền chủ động xây dựng kho cơ sở dữ liệu tập trung, dùng chung và khai thác dữ liệu cá nhân (theo Đề án 06).

Đồng thời, chính quyền đô thị phải có thẩm quyền tự ban hành các cơ chế quản lý, tiêu chuẩn giao thức kết nối, mã hóa và định danh đô thị thay vì áp dụng một cách cứng nhắc khung chính phủ số chung. Đặc biệt, việc áp dụng cơ chế thử nghiệm công nghệ có kiểm soát (sandbox) sẽ là chìa khóa để các đô thị đầu tàu linh hoạt nắm bắt cơ hội.

Bài toán cân bằng giữa "liên thông" và "bảo mật"

Bản chất của việc tích hợp, chia sẻ dữ liệu là tất yếu, nhưng thách thức lớn nhất là làm sao vừa đảm bảo tính dùng chung, vừa bảo vệ được quyền riêng tư. Để vận hành dòng chảy dữ liệu an toàn, cơ chế quản lý nhà nước cần thiết lập chặt chẽ 3 yếu tố:

Thứ nhất, quy trình chia sẻ liên thông theo vị trí việc làm: Dữ liệu chỉ được tiếp cận đúng người, đúng thẩm quyền, không chia sẻ tràn lan.

Thứ hai, bảo vệ quyền tự chủ thông tin của công dân: Người dân phải biết dữ liệu của mình đang được sử dụng vào mục đích gì và có quyền kiểm soát nhất định.

Thứ ba, trách nhiệm giải trình và bồi thường của Nhà nước: Phải có quy định pháp lý rõ ràng về việc xử lý trách nhiệm và bồi thường thiệt hại cho công dân nếu xảy ra sự cố rò rỉ hoặc lạm dụng dữ liệu từ phía cơ quan quản lý.

"Ủy quyền cho thuật toán": Bài học từ Estonia và Singapore

Một trong những điểm đột phá nhất được kỳ vọng trong cải cách hành chính chính là ứng dụng AI vào quy trình quản trị. Tuy nhiên, hành lang pháp lý hiện tại vẫn chưa công nhận các quyết định hành chính được hỗ trợ hoặc tự động hóa bởi máy móc.

TS Nguyễn Văn Dư phân tích: "Từ trước đến nay, một quyết định hành chính luôn gắn liền với người đứng đầu bằng xương bằng thịt, đi kèm với trách nhiệm và nhiệm vụ giải trình. Khi ứng dụng AI, bản chất là chúng ta chuyển từ cơ chế 'con người phê duyệt thủ công' sang 'ủy quyền cho thuật toán thực thi tự động'. Cái khó hiện nay là phải sửa đổi luật để máy móc có quyền ban hành văn bản mang tính pháp lý mà không vi phạm nguyên tắc thẩm quyền".

Để hiện thực hóa điều này, Việt Nam có thể nghiên cứu và thận trọng áp dụng bài học thành công từ các quốc gia đi trước đối với các thủ tục mang tính định lượng, lặp đi lặp lại.

Tại Estonia (Mô hình Kratt), quốc gia này đã luật hóa việc cho phép AI tự động quét dữ liệu liên ngành (thuế, bảo hiểm) để tự ra quyết định phê duyệt trợ cấp thất nghiệp hoặc gia hạn giấy phép lái xe cho công dân mà không cần bất kỳ cán bộ nào can thiệp ký duyệt.

Singapore (Hệ thống Singpass và Thẩm định quy hoạch), ứng dụng AI kết hợp sinh trắc học số để tự động cấp phép thành lập doanh nghiệp chỉ trong vài giây. Đồng thời, quốc gia này sử dụng AI để tự động thẩm định và ra quyết định phê duyệt cấp phép xây dựng dựa trên các tiêu chí kỹ thuật môi trường được lập trình sẵn.

Biến dữ liệu thành "tài sản" của doanh nghiệp và xã hội

Để Luật Đô thị đặc biệt thực sự trở thành bệ phóng cho nền kinh tế số, việc thể chế hóa các quy định về hạ tầng số và quyền khai thác dữ liệu mở cho cộng đồng doanh nghiệp là bước đi không thể tách rời.

Dữ liệu của một siêu đô thị là một kho báu, một loại tài sản có giá trị cực kỳ cao. Khi doanh nghiệp được tiếp cận nguồn tài nguyên này một cách công bằng, minh bạch, họ sẽ sáng tạo ra rất nhiều mô hình kinh doanh mới đạt hiệu quả cao, kích thích nền kinh tế tăng trưởng.

Theo đó, Luật Đô thị đặc biệt cần cụ thể hóa các giải pháp cốt lõi. Một là, phân tầng quyền tiếp cận dữ liệu. Chia rõ nguồn dữ liệu nào là miễn phí (dữ liệu mở cơ bản) và nguồn dữ liệu nào cần áp dụng cơ chế thu phí (dữ liệu chuyên sâu). Việc thu phí này vừa giúp doanh nghiệp có dữ liệu chất lượng, vừa tái tạo nguồn thu, giảm gánh nặng ngân sách cho chính quyền thành phố.

Hai là, vận hành quy trình bảo mật liên thông, đảm bảo quá trình doanh nghiệp khai thác dữ liệu không làm ảnh hưởng đến bí mật kinh doanh của các đơn vị khác và an toàn thông tin của người dân.

Ba là, cơ chế hợp tác công tư (PPP) trong hạ tầng số, huy động nguồn lực tài chính và công nghệ từ các doanh nghiệp lớn để cùng xây dựng, phát triển và khai thác nguồn tài nguyên dữ liệu khổng lồ của siêu đô thị.

Khai thông dòng chảy dữ liệu bằng một hành lang pháp lý mạnh mẽ, đồng bộ chính là chìa khóa để các siêu đô thị lột xác, chuyển mình trở thành những đô thị số đáng sống trong tương lai.

Nam Sơn - Tuệ Anh