Hơn 20 năm 'thổi hồn' cho tượng Phật Khmer

Người “thổi hồn” cho đất đá

Trong căn xưởng rộng chưa đầy trăm mét vuông, anh Lý Phương cẩn thận dùng giấy nhám vuốt lại từng đường nét trên gương mặt tượng Phật. Đôi bàn tay rám nắng thoăn thoắt, ánh mắt chăm chú như sợ chỉ một sơ suất nhỏ cũng làm mất đi thần thái của tác phẩm.

“Làm tượng Phật khó nhất là cái hồn của tượng. Mình làm sao để người nhìn cảm thấy được sự hiền từ, thanh tịnh,” anh nói rồi đưa tay phủi lớp bụi trắng bám đầy trên áo.

Sinh ra trong gia đình Khmer gắn bó với chùa chiền, tuổi thơ anh Phương lớn lên cùng tiếng kinh chiều và hình ảnh những pho tượng Phật uy nghi giữa chánh điện. Với đồng bào Khmer Nam Bộ, ngôi chùa không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là trung tâm lưu giữ văn hóa, nơi gửi gắm đời sống tinh thần của cả cộng đồng.

Có lẽ vì vậy mà từ nhỏ, cậu bé Lý Phương ngày ấy đã đặc biệt say mê những hoa văn uốn lượn trên mái chùa, những đường nét mềm mại trên các pho tượng Phật. Mỗi lần thấy các nghệ nhân sửa tượng hay trang trí chùa, anh thường đứng nhìn hàng giờ không biết chán.

“Tôi từng có thời gian tu học trong chùa nên được tiếp xúc nhiều với nghề. Ban đầu chỉ là tò mò thôi, sau rồi mê lúc nào không hay”, anh Phương chia sẻ.

Hơn 20 năm trước, khi bắt đầu tập tành làm tượng, mọi thứ với anh gần như là con số không. Không vốn liếng, không trường lớp đào tạo bài bản, anh học bằng cách lặng lẽ quan sát những nghệ nhân đi trước rồi tự mày mò làm theo. Có pho tượng làm cả tháng vẫn chưa vừa ý, phải đập bỏ làm lại từ đầu.

Có những ngày "quần quật" vì lớp sơn bị bong, tượng bị nứt hay gương mặt chưa thể hiện được “thần thái”. Nhưng cũng chính từ những lần thất bại ấy, tay nghề của anh dần cứng cáp hơn.

“Tượng Phật không phải cứ làm giống là được. Người làm phải hiểu văn hóa Khmer, hiểu ý nghĩa từng tư thế, từng hoa văn thì tượng mới có hồn”, anh nói.

Giữ nghề giữa thời hiện đại

Trong góc xưởng, vài thanh niên Khmer đang cặm cụi pha màu, đắp khuôn và chỉnh sửa các chi tiết nhỏ. Họ là những lao động được anh Phương truyền nghề suốt nhiều năm qua.

Hiện cơ sở của anh tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 8 lao động địa phương, phần lớn là thanh niên Khmer. Giữa thời buổi nhiều người trẻ rời quê tìm việc ở các khu công nghiệp, việc duy trì một nghề thủ công truyền thống càng trở nên khó khăn. Anh Phương hiểu điều đó hơn ai hết.

“Nếu không có người làm tiếp thì nghề này mai mốt sẽ mất. Tôi chỉ mong lớp trẻ còn giữ được chút gì đó của văn hóa dân tộc mình”, anh trầm ngâm.

Nỗi trăn trở ấy khiến người đàn ông Khmer quyết tâm gắn bó với nghề, dù có lúc thu nhập bấp bênh, đầu ra không ổn định.

Mười năm trước, anh mạnh dạn mở cơ sở chế tác tượng Phật riêng. Những ngày đầu, đơn hàng ít, vốn thiếu, có lúc tưởng chừng phải bỏ cuộc. Nhưng bằng sự kiên trì và uy tín, các sản phẩm của anh dần được nhiều chùa trong và ngoài tỉnh tìm đến đặt hàng.

Điều đặc biệt ở cơ sở của anh là sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại. Những chuẩn mực tạo hình Khmer vẫn được giữ nguyên, từ nét mặt hiền từ, dáng ngồi thiền định đến các hoa văn biểu tượng. Song song đó, anh cũng áp dụng thêm kỹ thuật mới để tăng độ bền và tính thẩm mỹ cho sản phẩm.

Không chỉ làm tượng Phật, anh Lý Phương còn tham gia trang trí nhiều công trình chùa Khmer và ghe ngo, biểu tượng văn hóa đặc sắc của đồng bào Khmer Nam Bộ.

Mỗi mùa lễ hội Óc Om Bóc, khi những chiếc ghe ngo bắt đầu được sửa sang chuẩn bị cho ngày hội đua ghe, anh lại tất bật với cọ vẽ và những thùng sơn màu rực rỡ. Từ hình rồng uốn lượn, rắn thần Naga đến những họa tiết mang đậm dấu ấn Phật giáo Nam tông Khmer đều được anh chăm chút tỉ mỉ.

“Mỗi lần vẽ ghe ngo hay trang trí chùa, tôi thấy rất tự hào. Đó là nét đẹp của dân tộc mình,” anh Phương nói.

Trong ánh nắng xế chiều, những pho tượng Phật xếp ngay ngắn trong xưởng như khoác thêm vẻ trầm mặc. Có pho tượng còn dang dở, có pho đã hoàn thiện chuẩn bị chuyển đến chùa. Mỗi sản phẩm là hàng chục ngày lao động tỉ mỉ, là sự nhẫn nại và niềm tin của người nghệ nhân Khmer dành cho nghề.

Ông Hồ Quốc Hùng – Phó Chủ tịch UBND xã Long Phú đánh giá, mô hình chế tác tượng Phật của anh Lý Phương không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế mà còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Khmer tại địa phương.

Rời xưởng tượng khi trời đã nhá nhem tối, tiếng mài tượng vẫn đều đặn vang lên phía sau lưng. Giữa nhịp sống hiện đại ngày càng vội vã, vẫn có những con người lặng lẽ giữ nghề bằng cả niềm đam mê và tình yêu văn hóa dân tộc. Với anh Lý Phương, mỗi pho tượng Phật hoàn thành không chỉ là thành quả lao động, mà còn là một cách để gìn giữ hồn Khmer cho mai sau.

Hà Giang