Tiếp tục nghiên cứu, thành lập Tòa gia đình và người chưa thành niên

Thành lập Tòa GĐVNCTN là yêu cầu tất yếu

Từ nhiều năm nay, vấn đề thành lập Tòa GĐVNCTN đã được các cơ quan có thẩm quyền nghiên cứu và triển khai nhằm thực hiện các chủ trương, quan điểm của Đảng, pháp luật của Nhà nước về bảo vệ, phát triển gia đình, chăm sóc, giáo dục trẻ em nói chung và xử lý người chưa thành niên vi phạm pháp luật nói riêng. Người chưa thành niên phạm tội có đặc điểm tâm lý đang phát triển, nhân cách chưa được định hình, nhận thức chưa đầy đủ nên là những người cần được quan tâm, bảo vệ đặc biệt và cần được hướng dẫn, giúp đỡ. Bởi là những người dễ bị tổn thương, nên các em cần được đối xử một cách công bằng, được giải thích để chịu trách nhiệm đối với hành vi phạm tội của mình và được tạo cơ hội để tránh mắc phải những sai phạm trong tương lai.

Hội thảo về thành lập Tòa GĐVNCTN do TANDTC tổ chức

Việc thành lập Tòa GĐVNCTN xuất phát từ những đặc thù về tâm sinh lý của trẻ em, người chưa thành niên nên đòi hỏi phải hoàn thiện hệ thống pháp luật để có những biện pháp xử lý và những cơ chế tố tụng đặc biệt. Trong đó cần có các biện pháp pháp lý để hỗ trợ, bảo vệ từ phía Tòa án, đặc biệt là những trường hợp bị xâm hại về tình dục, bóc lột sức lao động, bạo hành trong gia đình. Tòa GĐVNCTN sẽ nâng cao hiệu quả trong công tác giải quyết các vấn đề gia đình có liên quan đến quyền và lợi ích của người chưa thành niên; đề cao vai trò, trách nhiệm của cha mẹ trong việc chăm sóc, bảo vệ và giáo dục con là người chưa thành niên.

Khoản 3 Điều 103 Hiến pháp năm 2013 quy định để bảo vệ người chưa thành niên thì TAND có thể xét xử kín. Luật Tổ chức TAND năm 2014 (tại các Điều 30, 38, 45) đã quy định trong cơ cấu tổ chức của TAND cấp cao, TAND cấp tỉnh, TAND cấp huyện có Tòa GĐVNCTN. Việc tổ chức Tòa GĐVNCTN do Chánh án TANDTC xem xét, quyết định trên cơ sở thực tiễn, nhu cầu của các Tòa án. Mặt khác, BLTTHS năm 2015 cũng có nhiều sửa đổi, bổ sung căn bản, đổi mới sâu sắc các thủ tục tố tụng, có nhiều điều chỉnh quan trọng nhằm bảo đảm lợi ích tốt nhất cho người chưa thành niên. Trong đó Điều 415 BLTTHS quy định rõ tiêu chuẩn của người được phân công tiến hành tố tụng trong các vụ án này phải đã được đào tạo hoặc có kinh nghiệm điều tra, truy tố, xét xử vụ án liên quan đến người chưa thành niên, có hiểu biết cần thiết về tâm lý học, khoa học giáo dục đối với lứa tuổi này. Việc xét hỏi, tranh luận tại phiên tòa và phòng xử án phải được bố trí thân thiện, phù hợp với người chưa thành niên. Trường hợp đặc biệt cần bảo vệ bị cáo, bị hại là người dưới 18 tuổi thì Tòa án có thể quyết định xét xử kín, tạo điều kiện trợ giúp tốt hơn về mặt tâm lý cho người chưa thành niên tại phiên tòa…

Thành lập Tòa GĐVNCTN trực thuộc TAND TP Hồ Chí Minh.

Nhằm thể chế hóa quy định của Hiến pháp năm 2013, Luật Tổ chức TAND năm 2014 và nội luật hóa các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên, ngày 21/1/2016, Chánh án TANDTC ban hành Thông tư số 01/2016/TT-CA quy định việc tổ chức các Tòa chuyên trách tại TAND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, TAND huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh; ban hành Công văn số 99/TANDTC-PC ngày 12/4/2016 về triển khai thực hiện việc tổ chức Tòa GĐVNCTN. Tháng 4/2016, TANDTC đã tổ chức Lễ ra mắt Tòa GĐVNCTN trực thuộc TAND TP Hồ Chí Minh- đây là Tòa chuyên trách về GĐVNCTN đầu tiên được thành lập. Tháng 11/2016, TANDTC tiếp tục phối hợp với Dự án Unicef tổ chức Hội thảo để lấy ý kiến về việc thành lập Tòa GĐVNCTN tại TAND tỉnh Đồng Tháp, từ đó đưa ra những giải pháp, khuyến nghị cụ thể để bảo đảm quyền trẻ em cũng như quyền tiếp cận các dịch vụ pháp lý của đối tượng này được nâng cao.

Hiện nay, Tòa GĐVNCTN mới chỉ tổ chức được ở Vụ giám đốc kiểm tra án GĐVNCTN (Vụ III) thuộc TANDTC và Tòa GĐVNCTN được thành lập ở TAND cấp cao tại TP Hà Nội, Đà Nẵng, Hồ Chí Minh. 63 TAND cấp tỉnh trong toàn quốc chỉ có Tòa GĐVNCTN tại TAND TP Hồ Chí Minh là đã đi vào hoạt động; Tòa GĐVNCTN tại TAND tỉnh Đồng Tháp cũng chỉ đang trong giai đoạn nghiên cứu, triển khai; gần 700 TAND cấp huyện trong toàn quốc thì chưa đơn vị nào có Tòa GĐVNCTN.

Tiếp tục nghiên cứu, triển khai Tòa GĐVNCTN tại TAND các cấp

Qua công tác phòng chống tội phạm của các cơ quan chức năng trong những năm qua cho thấy, tỷ lệ tội phạm do người chưa thành niên thực hiện có chiều hướng gia tăng; tính chất tội phạm ngày càng phức tạp và nghiêm trọng. Thực tiễn xét xử cho thấy, có không ít trường hợp Tòa án áp dụng mức hình phạt nghiêm khắc nhưng hiệu quả của việc áp dụng hình phạt chưa cao, tỷ lệ người chưa thành niên tái phạm còn nhiều. Hơn nữa, phần lớn các Toà án chưa có đội ngũ những người làm công tác chuyên trách giải quyết vụ án có người tham gia tố tụng là người chưa thành niên và vụ việc về gia đình (chỉ có một sổ ít Thẩm phán có kinh nghiệm trong giải quyết các vụ án thuộc loại này). Việc xét xử những người chưa thành niên đa số vẫn được tiến hành trong phòng xử án dùng để xét xử những người đã thành niên phạm tội, thực tiễn này đã làm giảm hiệu quả giáo dục đối với người chưa thành niên, thậm chí gây ra ảnh hưởng tiêu cực ảnh hưởng đến tâm sinh lý của họ khi bị đưa ra xét xử. Trong khi đó, việc tổ chức Tòa GĐVNCTN nhằm hoàn thiện tổ chức, hoạt động của TAND các cấp và chuyên môn hóa công tác giải quyết các vụ việc về GĐVNCTN đang là đòi hỏi cáp bách nhằm thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam về bảo vệ các quyền con người, quyền của trẻ em đã được ghi nhận trong các văn kiện quốc tế mà Việt Nam là thành viên cũng như phù hợp với thông lệ của nhiều nước trên thế giới.

Xuất phát từ nguyên tắc “việc xử lý đối với người chưa thành niên phạm tội chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh, trở thành công dân có ích cho xã hội”, TANDTC đang tiếp tục nghiên cứu, thành lập thêm Tòa GĐVNCTN tại các Tòa án có đủ điều kiện. Do việc tổ chức Tòa GĐVNCTN tại các Tòa án cần phải thực hiện đảm bảo quy định của pháp luật, hoạt động có hiệu quả, vì vậy TANDTC đang chú trọng đào tạo đội ngũ Thẩm phán, Thư ký có những kiến thức, kỹ năng cần thiết và học tập kinh nghiệm của Tòa án tại một số nước tiên tiến trên thế giới như Canada, Nga, Trung Quốc, Nhật Bản... Trong đó, các Tòa án lựa chọn những Thẩm phán phải có hiểu biết cần thiết về tâm lý học, về khoa học giáo dục cũng như hoạt động đấu tranh phòng chống tội phạm của người chưa thành niên. Các Hội thẩm nhân dân cũng được lựa chọn từ các cơ quan, tổ chức trong những lĩnh vực có liên quan đến công tác gia đình, chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em.

Mặt khác, Tòa GĐVNCTN được thành lập là những Tòa chuyên trách đòi hỏi phòng xét xử hoặc giải quyết các vụ việc GĐVNCTNphải bố trí thân thiện, phải có phòng tư vấn, hòa giải, phòng trẻ em, phòng trợ giúp y tế; trang thiết bị cần thiết cho các phòng chức năng phải có bàn ghế, tủ, ti vi, máy điều hòa... để tạo được không khí gần gũi đối với người chưa thành niên. Do đó, TANDTC yêu cầu các đơn vị khi được thành lập Tòa GĐVNCTN phải xem xét, bố trí cơ sở vật chất trên cơ sở trang thiết bị, phòng làm việc, trụ sở hiện có; trường hợp cơ sở vật chất chưa đảm bảo, còn thiếu so với nhu cầu thì cần xây dựng kế hoạch đề xuất TANDTC xem xét, quyết định. Bên cạnh đó, các đơn vị có thể tranh thủ sự ủng hộ về tài chính từ các tổ chức quốc tế, tổ chức phi chính phủ và các nguồn khác với mục đích là đem lại những lợi ích tốt nhất cho Tòa GĐVNCTN.

Việc thành lập Tòa GĐVNCTN trong tổ chức bộ máy của TAND là một trong những yêu cầu của tiến trình cải cách tư pháp, là thiết chế tạo điều kiện để chuyên môn hóa công tác giải quyết các vụ việc GĐVNCTN nhằm nâng cao hiệu quả, chất lượng và thời hạn giải quyết các vụ việc này tại TAND. Vì vậy, việc triển khai thành lập Tòa GĐVNCTN tại các địa phương cần được thực hiện khẩn trương để các quy định của pháp luật thực sự đi vào cuộc sống.

Trần Minh Giang